|

خاستگاه مدرنيته

مدرنيته چيست و از كجا آغاز شده است؟ اين مفهوم از همان آغاز مناقشه‌انگيز بود. ديدگاه رايج تاكنون به اين پرسش اين‌گونه پاسخ داده كه مدرنيته قلمروي سكولار است كه در آن انسان جاي خدا را به‌عنوان مركز هستي مي‌گيرد و مي‌كوشد با به‌كارگيري علم جديد و پيامد اصلي آن يعني تكنولوژي به فرمانرواي طبيعت تبديل شود. جهان مدرن نزد اكثر متفكران با عناصري مانند فردگرايي، بازنمايي و سوبژكتيويته، كشفيات جديد، آزادي، حقوق، برابري، تساهل، ليبراليسم و دولت ملي فهميده مي‌شود. همچنين در اين ديدگاه، خاستگاه عصر مدرن به محصول كار متفكران قرن‌هجدهمی بر‌مي‌گردد كه فلسفه مدرسي را به نفع علم و اعتقاد و شور ديني را به سود جهان سكولار كنار گذاشتند. از اين منظر عصر مدرن در فلسفه دكارت و هابز و علم كوپرنيك و گاليله ريشه دارد؛ اما به نظر برخي از متفكران جديد دلايل بسياري براي ترديد در كفايت اين پرسش‌ها وجود دارد و اين روايت روي‌هم‌رفته روايتي خودستايانه است كه مدرنيته از خود و ريشه‌هايش به دست مي‌دهد. كتاب «ريشه‌هاي الهياتي مدرنيته» نوشته مایکل آلن گيلسپی كه به‌تازگي به فارسي ترجمه شده، مي‌كوشد اين روايت‌هاي جديد را درباره ريشه‌هاي دوران مدرن تشريح كند. گيلسپی استاد فلسفه و علوم سیاسی در دانشگاه دوک آمریکا است. حوزه‌های تخصصی او فلسفه سیاسی، فلسفه قاره‌ای مدرن و تاریخ فلسفه سیاسی است. او همچنین در حوزه‌های نظریه‌های سیاسی، ایدئالیسم آلمانی و اگزیستانسیالیسم صاحب‌نظر است. «هگل»، «هایدگر»، «بنیان تاریخ» و «نیهیلیسم قبل از نیچه» از‌جمله کتاب‌های قبلي او هستند. از نظر گيلسپی، دیدگاه متعارف مدرنیته را بیش از حد سکولار جلوه داده است. این در حالی است که بعد از قرون وسطا مدرنیته به دنبال این نبود که دین را حذف کند؛ بلکه دنبال این بود تا از رویکرد دینی جدید در مقابل دین قبلی دفاع کند. در واقع مدرنیته می‌خواست قرائتی جدید از دین وارد زندگی انسان کند. بر‌اساس‌این در این كتاب دیدگاه‌های اندیشمندان و متفکرانی مانند ویلیام اوکام، اراسموس، لوتر، دکارت و هابز بررسی شده تا نشان دهد مدرنیته بیشتر به‌عنوان مجموعه‌ای از تلاش‌ها برای صورت‌بندی یک متافیزیک و الهیات جدید مطرح بوده است. او در پيش‌گفتار كتاب پيش‌زمينه مطالعات اخير در باب رابطه الهيات و مدرنيته را آثار بسيار تأثيرگذار هانس بلومنبرگ مي‌داند كه رفته‌رفته پيچيدگي عظيم پرسش از ريشه‌هاي دوران مدرن را آشكار کردند. از نظر او تلاش‌هايي كه قبلا در پسِ اين‌هماني مدرنيته با سوبژكتيويته يا چيرگي بر طبيعت يا سكولارشدن بودند، رفته‌رفته يك‌سويه و ناكافي به نظر مي‌رسند. نویسنده در این کتاب تمایزی اساسي میان آنچه در مدرنیته رخ داده و تفاسیر مختلف از آن قائل است. او در این بررسی قرون وسطا را نقطه شروع مطالعه قرار می‌دهد و معتقد است که در آغاز مدرنیته تلاش بر این نبوده که دین حذف شود. نويسنده در اين كتاب ريشه‌هاي مدرنيته را با توجه به آثار جديد در الهيات بررسي مي‌كند و مي‌كوشد اهميت اين ريشه‌ها را در فهم مسائل معاصري كه اكنون در دنيای در حال جهاني‌شدن با آنها مواجهيم، نشان دهد. دغدغه اصلي او در اين كتاب نقش اصلي دين و برجسته‌كردن روايت الهياتي در شكل‌گيري ايده مدرنيته است. البته اين نظرگاه معمولا جايي در روايت مدرن ندارد. در واقع از دوره روشنگري به اين‌سو، مدرنيته در قالب تلاش براي سركوب خرافه نمایان شده. این نکته در جمله مشهور ولتر درباره كليساي كاتوليك تجسم يافته است: نتيجه چيزي نبود جز كاهش بي‌سابقه اعتقاد و عمل به تكاليف ديني در نيمه دوم قرن نوزدهم؛ اما به گمان نويسنده مخالفت با دين را در عصر مدرن نبايد شاهدي بر اين مدعا گرفت كه ضديت با دين اصل و اساس مدرنيته است. در درستي اين مطلب شكي نيست كه مدرنيته مستمرا با اشكال خاصي از آموزه‌ها و شعائر ديني مثل جماعت قديسان، غايت‌شناسي، تعاليم مدرسي درباره قانون طبيعي، ديدگاه زمين‌مركزي راجع به جهان طبيعي و اعتقاد به مخلوق‌بودن زمين مبارزه كرده است؛ ‌اما نويسنده مي‌خواهد نشان دهد كه از اين مطلب نمي‌توان مخالفت مدرنيته با دين را در معناي دقيق كلمه نتيجه گرفت. بنا بر استدلال نويسنده در كتاب حاضر، اين تصور اشتباه است كه مدرنيته ريشه و هسته‌اي خداناباورانه، دين‌ستيزانه يا حتي لاادري‌گرايانه دارد. او برعكس معتقد است مدرنيته از همان آغاز مي‌خواست ديدگاهي تازه درباره دين و جايگاه آن در زندگي انسان بپرورد و از آن حمايت كند و اين كار را نه از سر دشمني با دين؛ بلكه براي حفظ برخي اعتقادات ديني انجام داد. به عقيده نويسنده مدرنيته را زماني بهتر مي‌فهميم كه‌ آن را تلاشي براي يافتن پاسخي متافيزيكي/الهياتي تازه به مسئله طبيعت و ارتباط با خدا و جهان طبيعي بدانيم؛ مسئله‌اي كه در جهان قرون وسطاي متأخر و در نتيجه نبرد بي‌امان عناصر متناقض خود مسيحيت پديد آمد. مدرنيته‌اي كه ما مي‌فهميم و تجربه مي‌كنيم، محصول تلاش‌هايي است كه هدف‌شان پي‌ريزي نوعي متافيزيك/الهيات جديد و منسجم بود. استدلال نويسنده اين است كه گرچه علومي كه خودشان محصول مدرنيته بودند، در طول زمان هسته متافيزيكي/الهياتي پروژه مدرن را پنهان كردند؛ اما اين هسته هرگز از سطح مدرنيته دور نبوده و همچنان فكر و عمل ما را اغلب به روش‌هايي كه از آنها آگاه نيستيم يا درك‌شان نمي‌كنيم، هدايت مي‌كند. نويسنده استدلال مي‌كند كه تلاش براي خوانش مسائل الهيات و متافيزيك در خارج از چارچوب مدرنيته عملا ما را از اهميت مستمر مسائل الهياتي در انديشه مدرن غافل كرده است؛ به‌نحوي‌كه بسيار دشوار مي‌توانيم وضع فعلي‌مان را فهم كنيم. به‌اين‌ترتيب گيلسپي تقابل دوره حاضر را مستلزم فهم عميق‌تر سرچشمه‌هاي ديني و الهياتي مي‌داند، نه به‌اين‌دليل كه این راه تنها راه است؛ بلكه به‌اين‌دليل كه كمك‌مان مي‌كند تا سرچشمه‌هاي پنهان شورها و عواطف‌مان و امكانات و خطرهاي پيش‌روي‌مان را بفهميم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.