فاجعه لیبی فعلا هیچ راه برونرفتی ندارد
اردشیر زارعیقنواتی : جمهوری لیبی در هفتههای اخیر با پیشروی نیروهای موسوم به «ارتش ملی» به فرماندهی ژنرال «خلیفه حفتر» به سمت طرابلس، به سمت تشدید بحران میرود و این سرزمین تبدیل به میدان جنگ نیابتی از سوي کشورهای منطقه و بازیگران بینالمللی شده است. از سال 2012 میلادی که در راستای تحولات موسوم به «بهار عربی» این کشور در ورطه جنگهای داخلی و سرنگونی دولت «معمر قذافی» افتاد تا امروز، در چارچوب خلأ قدرت و در واقع مجموعههای متناقض نظامی، شبهنظامی و قبیلهای هر کدام بخشهایی از این کشور را تحت تصرف خود دارند. از یک طرف دولت مورد تأیید سازمان ملل متحد قرار دارد که بر طرابلس حاکم بوده و از طرف دیگر «فائض سراج» نخستوزیر که از حمایت گروههای اسلامگرا برخوردار است. این دولت با اتکا به پارلمان منتخب بعد از سرنگونی قذافی و جهادیون مورد حمایت اولیه قدرتهای منطقهای و دخالتگران بینالمللی زیر پوشش ناتو، توانسته است مشروعیت بینالمللی خود را به نهادهای جهانی از جمله سازمان ملل متحد دیکته کند. از طرف دیگر در جریان جنگهای داخلی، ژنرال حفتر که ابتدا متحد قذافی بوده و سپس علیه او به غرب نزدیک شد، بعد از شروع همین جنگهای داخلی و وضعیت خاص شهر «بنغازی» در شرق کشور توانست بخشی از بدنه ارتش لیبی را متشکل و تبدیل به یک آلترناتیو بدیل کند. ژنرال حفتر در این راه از حمایت اکثریت برگزیدگان دور دوم پارلمان که در آن اسلامگرایان شکست خوردند و به دلیل عدم پذیرش نتیجه انتخابات از طرف حاکمان اسلامگرا به ناچار در شهر «طبرق» در نزدیکی مصر مستقر شدند، برخوردار شده و مدعی مشروعیت حقوقی است. از همان ابتدای شکلگیری این دوگانه قدرت شرقی-غربی از یک طرف محور ترکیه-قطر در حمایت از دولت طرابلس و نخستوزیری سراج به صورت مستقیم وارد حوزه سیاسی لیبی شدند و از طرف دیگر محور عربستان-امارات-مصر نیز در حمایت از ژنرال حفتر وارد یک بازی شدند که دامنه آن بسیار فراتر از لیبی بوده است. در این میان به تناوب و تغییر وضعیت، بازیگرانی چون آمریکا، روسیه، فرانسه و ایتالیا نیز نقش پررنگ خود را در تحولات ایفا کرده و خود نیز به بخشی از مشکل و بحران تبدیل شدند. برای یک تحلیلگر مستقل و فارغ از وابستگی به این دستهبندیهای دوگانه بررسی اوضاع لیبی میتواند در چارچوب بیثباتسازی منطقهای، رقابتهای ژئوپليتیک، چرایی دخالت خارجی برای سرنگونی یک دولت مستقل، نقش مخرب دخالت خارجی در یک ساختار قبایلی، بهحاشیهرفتن اراده تودهها در مقابل خواست و اهداف گروهبندیهای نظامی قدرتمند و عدم توان نهادهای حقوقی در جامعه بینالملل جهت مدیریت بحران، انجام شود. تجربه نشان داده است در شرایط گسستهای ملی هرگونه دخالت جانبدارانه خارجی به لحاظ سیاسی یا نظامی نه تنها کمکی به حل بحران نمیکند که حتی با پیچیدهکردن و ورود اهداف متناقض منطقهای و بینالمللی به کانون بحران ملی، اوضاع وخیمتر و غیرقابل کنترلتر خواهد شد. تجربه دو دهه اخیر منطقه خاورمیانه و شاخ آفریقا که در این بازه زمانی کانون بحرانهای فراگیر و زنجیرهای بودهاند و به تبع آن تجربه منحصربهفرد لیبی این واقعیت را به درستی اثبات میکند. کشوری که روزگاری مرفهترین کشور نفتخیز عربی بود و حتی بزرگترین کمککننده به کشورهای قاره آفریقا محسوب میشد و با سرمایهگذاری و زمینه اشتغال مردم آفریقا تا حدود زیادی ضامن ثبات در این منطقه بود و به قول قذافی در لحظه مثلهشدن خود به دست عوامل جهادی و نظارت مستشاران فرانسوی که گفت «شما با کشتن من آخرین سد برای جلوگیری از هجوم آفریقاییان به طرف اروپا را شکستید» امروز ضمن اینکه خود به فلاکت افتاده، همچنین سرپل قاچاق انسان از آفریقا به سمت اروپا نیز شده است. کشوری که روزگاری عادلانهترین جامعه عربی را نمایندگی میکرد و بزرگترین حامی مردم آفریقا بود امروز مردمانش به توحش قبایلی و کشتار همدیگر رسیدهاند و برای سیاهان آفریقا هم تبدیل به زندان مرگ و بازار بردهفروشی شده است. با تشدید جنگ و گسترش تصاعدی بحران در هفتههای اخیر که بنا بر گفته نهادهای بینالمللی موجب کشتهشدن هزار نفر و زخمیشدن پنج هزار نفر در اطراف طرابلس شده است، در روز پنجم جولاي شورای امنیت سازمان ملل متحد ضمن محکومکردن این خشونتها خواهان عدم دخالت کشورها در امور لیبی و برقراری آتشبس شد. این درخواست شورای امنیت هر چند با موافقت هر 15 عضو شورا روبهرو شد اما به دلیل اختلاف نظر بین اعضا و نبود اراده برای اعمال قدرت تنها به صدور بیانیه منجر و مانع از قطعنامه الزامآور شد. از طرف دیگر با حمله هوایی یک جنگنده اماراتی به یک اردوگاه زندانیان پناهنده آفریقایی 53 نفر از آنان کشته و دهها نفر نیز به شدت زخمی شدند و جالب اینکه بقیه که برای فرار از مرگ قصد خروج از اردوگاه را داشتند، توسط نگهبانان تحت امر دولت طرابلس به گلوله بسته شدند. تصویر امروز لیبی دقیقا در همین جنگ داخلی، توحش قبایلی و غیرانسانیترین رفتار با پناهندگان آفریقایی است که یا در زندان هستند یا در بازار بردهفروشان به حراج گذاشته میشوند و در هر دو سوی ماجرا دست گروهبندیهای نظامی داخلی و حمایتگران خارجی کاملا مشهود است. متأسفانه بیانیه شورای امنیت نیز به دلیل جنگ نیابتی که در لیبی جریان دارد و تقریبا همه کشورهای قدرتمند منطقه و جهانی هم در آن دخیل هستند، هرگز ره به جايی نخواهد برد و تنها یک رفع تکلیف تلقی میشود. نکته جالب در این میان برملاشدن رسمی وجود اردوگاههای بازداشت پناهجویان آفریقایی است که توسط دولت به اصطلاح قانونی لیبی سازمان داده شده و از قبل هم مشخص بود که با موافقت اتحادیه اروپا انجام شده که حتی به دلیل اعمال نفوذ همین کشورها در بیانیه شورای امنیت به این موضوع مهم هیچ اشارهای نشده است. بدون تردید لیبی امروز یک کانون فاجعه انسانی است که به خاطر بیمسئولیتی و دخالت خارجی جهت کسب منافع نامشروع به چنین سرنوشتی گرفتار شده است و به همین دلیل فعلا هیچ چشمانداز و ارادهای برای بسامانشدن آن در بین بازیگران داخلی و خارجی وجود ندارد. لیبی نیز دقیقا به طرف همان سرنوشتی میرود که قبل از آن افغانستان رفت و وجه مشخصه هر دو نیز از یک طرف درک و شناخت منافع و نقش جنایتکارانه بازیگران داخلی و از طرف دیگر نقش مخرب دخالت خارجی خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.