نگاهی به کتاب «در گسترهی هفتاد: هستیشناسی شعر پیشرو»
در حالوهوای شعر هفتاد
فرشید فرهمندنیا
کتاب «در گسترهي هفتاد» با عنوان فرعی «هستیشناسی شعرِ پیشرو» که معرفی تفصیلی شعر موسوم به دهههفتادی و مشتمل بر منتخباتی از اشعار منتسب به این جریان است، به همت ابوالفضل پاشا و آفاق شوهانی تدوین شده و امسال توسط انتشارات «هشت» در نمایشگاه کتاب تهران عرضه شد. تدوینکنندگان این کتاب در پیشگفتار تحلیلی و روشنگری که بر کتاب نگاشتهاند، ضمن اتخاذ رویکردی تاریخی- تحلیلی، به تشریح سابقه شکلگیری این نوع شعر و زمینههای تاریخی، اجتماعی و فرهنگی برآمدن آن از دل وضعیت و زمینههای حاکم بر ادبیات سالهای آغازین دهه هفتاد خورشیدی پرداخته و نقاط تشابه و افتراق جریان اصلی شعر دهه هفتاد را با سایر گونههای شعری بهخوبی واکاوی کردهاند. بخشهای ابتدایی پیشگفتار با همین موضع علمی- تشریحی و به صورتی بیطرفانه پیش میرود اما در نیمه دوم مطالب این پیشگفتار، تعریضهایی نسبت به برخی از چهرههای شناختهشده شعر معاصر ازجمله رضا براهنی و شاگردانش و حتی دیگران مطرح میشود که پیشگفتار را از آن رویکرد تحلیلی و عینی که بایستی حاکم بر روح هر تحلیل تاریخی و آنتولوژیک باشد، منحرف میکند. درواقع منطق حاکم بر این بخش از پیشگفتار، اگرچه برگرفته از دادههای واقعی است و روایتی دستاول و دردمندانه از آسیبشناسی مقاطعی از شعر معاصر به دست میدهد که دور از واقعیت هم نیست، اما از یکسو چون باعث ایجاد گسست و اختلال در مسیر نظریهورزی و پیکرهبندی چارچوبی تحلیلی میشود، به متن ضربه زده و از سوی دیگر، از آنجا که معیارهایی که برای تمایزبخشی و فاصلهگذاری میان دو گروه درگیر در این ماجرا ذکر میشود، نه معیارهایی ساختاری و بوطیقایی، بلکه مواردی چون تنندادن به روحیه جنگندگی و ضربوشتم مخالفان عنوان شده است، لذا چندان اعتبار پژوهشی و تحقیقی هم نمیتواند پیدا کند. برای خواننده بیطرف و بیرونی که در بازه زمانی بلندمدت بهسراغ منابع ارزشمند اینچنینی میآید، این قبیل مناقشهها و اختلافات هیچگونه اهمیتی نخواهد داشت و اصولا در تمام دنیا آنتولوژیها در فضای کلان و بهاصطلاح ماکرو و دور از حواشی گذرا، معنا و کارکرد پیدا میکنند و به همین خاطر عمدتا در درجهبندی آنتولوژیهای معروف ادبی، میزان برخورداری از عینیت، بیطرفی و تکثر صداهای انعکاسیافته در کتاب، جزو معیارهای اصلی محسوب میشوند. اما در این بخش جا دارد که به بررسی و سنجش دقیقتر ساختار مورد استفاده در تدوین این آنتولوژی بپردازیم. برای کسانی که در حوزههای مربوط به مدیریت بازاریابی فعالیت و مطالعه دارند نام فیلیپ کاتلر، استاد و نظریهپرداز این حوزه، نامی آشناست. اما کاتلر اگرچه در ایران بیشتر بهعنوان پژوهشگر و نظریهپرداز علم بازاریابی شناخته شده اما بنا به تاکید خودش، دایره مباحث او گستردهتر از این است و کل حیطههای مربوط به علوم مرتبط با معرفی و شناسایی محصولات و خدمات را دربر میگیرد. لذا هرجا که بحثی از معرفی و شناساندن مجموعهای از محصولات، علوم و معارف، پدیدهها و فعالیتها در میان باشد، پای نظریات فیلیپ کاتلر هم میتواند وسط کشیده شود. و از آنجا که یکی از کارکردهای اصلی هر کتاب آنتولوژی هم (چه در زمینه ادبیات و چه سایر رشتهها) همین معرفی و شناساندن نمونههای منتخب و جریانهای غالب هر دوره میباشد، پس میتوان از شاکله و مدل طرح فیلیپ کاتلر برای تحلیل و موشکافی آن بهره جست. معروفترین مدل کاربردی کاتلر در بحث معرفی و شکلدهی به این جریان، مدلی است که به STP معروف است. به طور خلاصه: S مخفف Segmenting به معنای بخشبندی و دستهبندی T مخفف Targeting به معنای هدفگذاری و تعیین معیار P مخفف Positioning به معنای موقعیتیابی و جایگاهبخشی اگر در اجزای تشکیلدهنده STP دقیق شویم درمییابیم که بر همین اساس، کارکرد مهم هر آنتولوژی بهطورکلی (و آنتولوژی شعر بهطور خاص) میتواند تدوین و اجرای درست و اصولی همین سه گام مهم باشد. اینکه در ابتدا بتواند یک نوع دستهبندی جامع و مانع و برخوردار از منطقی روشن و قابل دفاع را تعریف و صورتبندی کند که قادر باشد در مواجهه با کل فضای ممکن شعر فارسی معاصر، آن گونههایی از شعر را که با معیارهای پیشگفته تطابق و همخوانی دارند با کمترین خطا انتخاب و به بهترین نحو گزینش، دستهبندی و معرفی کند. سپس در گام دوم بتواند برای دستهبندی طراحیشده در مرحله قبل، هدفگذاری و معیاربخشی معنادار و قابلفهمی انجام دهد که پاسخگوی هرگونه شبهه و ابهام درخصوص وجود یا عدم وجود آثار شخص یا اشخاص مختلف در آن آنتولوژی باشد. و نهایتا در گام سوم، آنتولوژی باید بتواند شعرها و شاعران منتخب را بهصورت دقیق و منسجم در طبقهبندیهای تعریفشده در گام اول، با رعایت معیارهای شکلگرفته در گام دوم، چیدمان کرده و استقرار ببخشد. همانطور که مشاهده میشود، مدل پیشنهادی کاتلر بسیار روشن، شفاف و کاربردی است و به سهولت میتواند راهنمای عمل برای تدوین و تألیف یک آنتولوژی استاندارد قرار گیرد. اکنون میتوانیم با در نظر داشتن معیارهای تشریحشده در این مدل جامع، ساختار و شاکله کتاب مورد بحث را مورد بررسی و تجزیه و تحلیل دقیقتر قرار دهیم و ارزیابی کنیم که این کتاب تا چه حد توانسته است انتظارات را از یک آنتولوژی قابلقبول برآورده نماید. قبل از آن لازم میدانم به اشتباه نسبتا متداولی که در بحث از آنتولوژی در نشریات و محافل شعری ایران به چشم میخورد اشاره کنم و آن، تلقی نادرستی است که از مفهوم آنتولوژی (Anthology) در برخی اذهان وجود دارد و متأسفانه آن را با هستیشناسی (Ontology) که اصطلاحی کاملا فلسفی و معرفتشناختی است، اشتباه میگیرند. حال آنکه آنتولوژی در معنای کتابشناسی، گلچین و منتخبات ادبی، ضبط فارسی کلمه Anthology است و با واژه هستیشناسی کاملا متفاوت است. متأسفانه این اشتباه در کتاب مورد بحث ما یعنی «شعر در گسترهی هفتاد: هستیشناسی شعر پیشرو» نیز وجود دارد و در پیشگفتار مؤلفان چند بار این اشتباه تکرار شده است که جا دارد در چاپهای بعدی کتاب، نسبت بهاصلاح آن مبادرت نمایند. برای مثال در پیشگفتار آمده است که: «این مجموعه نخستین مأخذی است که شعر گستره هفتاد را به شکل یک هستیشناسی و یا همان آنتولوژی معرفی میکند». (صفحه 41) اکنون به ارزیابی ساختار کتاب و سنجش آن بر اساس مدل فیلیپ کاتلر بازگردیم. با بررسی کلی و تدقیق در بخشهای مختلف این کتاب متوجه میشویم که بهلحاظ رعایت استانداردهای گام اول یعنی دستهبندی و بخشبندی شامل: طرح گفتمانی تحتعنوان شعر دهه هفتاد و بیرونکشیدن آن از دل فضای ممکن شعر معاصر فارسی، نامگذاری و هویتبخشی به آن، بهخوبی عمل کرده و توانسته است با توصیف چارچوبهای شکلگیری آن و برشمردن خصیصههای کلیاش، مبنای درستی برای دستهبندی اشعار این جریان ایجاد کند و بعد از آن توانسته است این دستهبندی مشخص را برای سه گروه از شاعران که شعرشان بهزعم مؤلفان، منطبق با معیارهای تعریفشده برای شعر دهه هفتادی است، پیادهسازی کند. در این دستهبندی، گروه اول را آغازگران شعر هفتاد، گروه دوم را ادامهدهندگان و تثبیتکنندگان آن و گروه سوم را تأثیرپذیرفتگان بعدی و توسعهدهندگان این جریان تشکیل میدهند که البته بنا به تأکید مؤلفان، این ترتیب و توالی بهمعنای قوت یا ضعف اشعار یک گروه نسبت به گروه دیگر نیست و صرفا بیانگر سیر تطور تاریخی و مراحل تکوین شعر موسوم به دهه هفتادی است. البته علیرغم تلاش و دقتنظر مؤلفان و با اینکه اعلام کردهاند: «سعی کردهایم آثار مندرج در این کتاب از بالاترین سطح مجاورت با معاییر هفتاد برخوردار باشند» (صفحه 47)، اما در هر یک از گروهها، نامها و شعرهای نامتجانس هم به چشم میخورند که گاه بهنظر میرسد برخی از شعرها و شاعرانی که در کتاب آمدهاند، در سطحی هستند که نمیتوان آنها را حتی با همان معیارهای برشمردهشده توسط تدوینکنندگان کتاب، جزء اشعار نمونهوارِ (exemplary) شعر هفتادی به حساب آورد و از سوی دیگر، جای تعدادی از نامها و شعرهای کالت و قابل اشاره در تاریخچه شعر هفتاد در این آنتولوژی خالی است. البته این امر تا حدی در فرایند انتخاب و تدوین اکثر آنتولوژیها طبیعی و قابل چشمپوشی است اما معمولا در آنتولوژیهای ادبی حرفهای و قابل استناد در کشورهای غربی، علاوه بر مقدمه سرویراستار کتاب، در مدخل هر بخش و دستهبندی نیز یکی از منتقدان یا کارشناسان صاحبنظر آن عرصه دعوت میشود تا دیباچهای در حکم ورودی آن بخش تدارک ببیند و ضمن تحلیل و تشریح فنیتر محتوای آن بخش، به ترسیم مختصات و جغرافیای کلی اشعار آن گروه در کلیت مکان هندسی (Topos) پیشنهادشده توسط آنتولوژی بپردازد. اما جای چنین اقدامی در کتاب «گسترهی هفتاد» به شدت خالی است و وجود چنین بخشی میتوانست حتی کاتالیزوری مفید برای ورود به گام دوم یعنی هدفگذاری باشد، بدین معنا که به روشنی مشخص میشد هر یک از اشعار نقلشده در هر گروه ، تا چه حد توانسته است به دستاوردها و مشخصههای ذکرشده در پیشگفتار نزدیک شود و جایگاهش در مقایسه با دیگر اشعار کجاست، اما با توجه به فقدان دیباچه ورودی در مدخل هر بخش، فرصتی برای اجرا و شکلگیری این ایده فراهم نشده است. نهایتا به گام سوم میرسیم که همان موقعیتیابی و جایگاهبخشی است. میتوان گفت که این قدم نیز در کتاب آنتولوژی دهه هفتاد به خوبی و با موفقیت انجام شده است و از آنجا که دستهبندی اولیه بر شالودهای درست و منطقی پی افکنده شده بود، لذا در این مرحله برای جایگاهدهی به شاعران موردنظر، عرصه و مجال مناسبی فراهم شده و توانستهاند هر شاعر را با ترتیبی مشخص بههمراه منتخبی از شعرهایش در ماتریس ادبی-تاریخی تعریفشدهای مستقر کنند که در آینده این مجموعه بتواند بهعنوان یک آرشیو ادبی و مستند تاریخنگارانه برای پژوهندگان دارای سندیت باشد و محل رجوع علاقهمندان قرار گیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.