علياصغر حداد، حسن ميرعابديني و سعيد رضواني از ميراثداران گوگول ميگويند
شكستن سكوت در قبالِ آشنايان دوزخ
شرق: اينكه نويسنده بزرگي در قامت توماس مان با آن گنجينه پربار ادبيات آلماني، از ستايشگرانِ ادبيات روسيه باشد، براي مخاطبان ادبيات جهان بهقدري جذاب است كه آنان را به خواندن مقالات اين نويسنده آلماني درباره ادبيات روسيه تشويق كند. «ميراثداران گوگول» كه با ترجمه سعيد رضواني چنديپيش در نشر آگاه منتشر شد شامل چهار مقاله توماس مان در ستايش ادبيات روسيه است. اين كتاب خواندني بناست با حضور جمعي از مترجمان و منتقدان ادبي به بحث و بررسي گذاشته شود. علياصغر حداد، مترجم مطرح ادبيات آلماني و سعيد رضواني، مترجم كتاب و استاد دانشگاه و همچنين حسن ميرعابديني، منتقد و پژوهشگر ادبي در اين نشست حضور دارند تا درباره مقالات توماس مان سخن بگويند. اين نشست روز چهارشنبه 19 تير ماه از ساعت 17 تا 19 در مؤسسه «فرهنگبان» به نشاني فلسطين جنوبي، كوچه صديقي، پلاك 20، طبقه اول، برگزار ميشود. «ميراثداران گوگول» شامل چهار مقاله از توماس مان درباره ادبيات روسيه است و جز اين مقدمهاي مفصل از مترجم دارد كه در آن شرحي بر هر مقاله نوشته است. «برگزيدهي آثار ادبيات روسيه»، «بهمناسبت جشن يكصدمين سالگرد تولد او»، «داستايفسكي بهاختصار: مقدمه بر مجموعهي برگزيدهي داستانهاي داستايفسكي در آمريكا»، «كوششي در معرفي چخوف: بهمناسبت پنجاهمين سالروز مرگ وي»، «دربارهي توماس مان» و «نمايه» شامل نامها و آثار و مفاهيم، عناوين بخشهاي مختلف اين كتاب است. «برگزيدهي آثار ادبيات روسيه»، قديميترين متن موجود در كتاب است كه برخلاف مقالات ديگر كتاب، كه توماس مان در آن به نويسنده خاصي نپرداخته و بهطور كلي درباره ادبيات روسيه نوشته و به دو ويژگي كلي ادبيات قرن نوزدهم و آغاز قرن بيستم روسيه پرداخته است. سعيد رضواني مانند ديگر آثارش با نوشتن اين مقدمه، پا را از يك مترجم صرف فراتر گذاشته و در قامت يك منتقد به زمينه بحثها و عقايد توماس مان نيز توجه دارد. او در شرح مقاله نخست كتاب به عقايد سياسي توماس مان اشاره ميكند و مينويسد: «مان تا سال 1922 مليگراي افراطي، مدافع متعصب سنتهاي فكري-سياسي آلمان و دشمن قسمخوردهی دموكراسي بود. این دموکراسی بهسال 1918، پس از شكست آلمان در جنگ، در قالب جمهوری وَیمار، بنيان نهاده شد». شايد خواندنيترين مقاله كتاب «داستايفسكي بهاختصار: مقدمه بر مجموعهي برگزيدهي داستانهاي داستايفسكي در آمريكا» باشد كه به دوگانه تاريخي ادبيات روسيه، داستايفسكي يا تولستوي ميپردازد. توماس مان همان ابتداي مقاله مينويسد كه دربارهي دو تجربهاي كه روح و زندگيِ او را شكل دادهاند، يعني نيچه و داستايفسكي هرگز منسجم ننوشته است با اينكه به تولستوي و گوته بارها پرداخته است: «عجيب است! زندگي من در مقام نويسنده با پژوهشهاي گسترده درباره تولستوي و گوته همراه بوده است - چند پژوهش درباره هريك از آنها. درباره دو تجريه ديگر كه روح و انديشه مرا شكل دادهاند و كمتر از گوته و تولستوي بر من حق ندارند هيچگاه منسجم ننوشتهام - دو تجربه كه جواني مرا دستكم به همان اندازه منقلب كردند و در روزگار پيري هم از تكرار و تعميق آنها خسته نشدهام: نيچه و داستايفسكي. مقالهاي را كه دوستانم بارها تقاضا كردند درباره نيچه بنويسم، و به نظر ميرسد ادامه منطقي راه من باشد، به قلم نياوردم. شمايلِ قديسوارِ ژرف و جنايتكارانه داستايفسكي نيز تنها لحظاتي چند در نوشتههاي من ظاهر و به سرعت ناپديد شده است». توماس مان بعد در ادامه از علت اين طفره ميگويد: «اين اجتناب و سكوت - برخلافِ سخنوريِ بيشك ناكافي، اما شوقمندانهاي كه عظمت آن دو استاد و كوكبِ ديگر به من بخشيد- چيست؟ پاسخ را خوب ميدانم. برايم آسان بود كه نسبت به تصوير اصحاب نعمت و اوليا، فرزندان طبيعت با آن سادگي متعالي و سلامت متجليشان، ابراز احترام و هواخواهيِ همراه با وجد و طنزِ مهرآميز كنم. مقصودم اشرافيت خودنوشت گوته، پرونده فرهنگ سلطنتي شخصي است و نيروي روايي بهيمي تولستوي، توان طبيعي اعجابانگيز نويسنده بزرگ روسها با آن تلاشهاي بهغايت ناشيانه و همواره ناموفق در روحبخشي اخلاقي به جسمانيت ملحدانهاش». مان، پرهيز عميق خود در قبال عظمت نفرينشدگان را سكوت در قبال «نبوغ در كسوت بيماري و بيماري در كسوت نبوغ» ميخواند: سكوت در برابر شخصيت مصيبتزده و سودايي كه قديس و جاني را در خود وحدت ميبخشد. «احساس ميكنم در باب مسائل شيطاني نميتوان نوشت، بلكه بايد شعر سرود و داستان روايت كرد. بهنظرم ميرسد نوشتن مقاله انتقادي درباره اين مسائل، حتي وقتي كه تا سر حد امكان در لفافه طنز پنهان شده و در اعماق جاي گرفته باشد، بيمزگي است؛ البته اگر نخواهيم نام بدتري بر آن بگذاريم». همينجاست كه توماس مان دوگانه داستايفسكي و تولستوي را پيش ميكشد و با جانبداري از داستايفسكي «تولستوي را فارغ از محتواي آثارش، صرفا بهعنوان راوي در جايگاهي استثنائي ميبيند، بر قلهاي دور از دسترس كه جز او تنها هومر آن را فتح كرده است. روح روايت را، سرشت تنيده از حركت و سكونِ روايت را، هيچكس مانند تولستوي درك نكرده و بازنيافريده» او داستايفسكي را كنار نيچه مينشاند و گوته و تولستوي را اصحاب نعمت اوليا ميخواند، برخوردار از سلامت و نيرو؛ اما نيچه و داستايفسكي را مصيبتزده و گناهكار و بيمار ميبيند. مان حس ستايش و احترام بيشتري به «آشنايان دوزخ» يعني نیچه و داستایفسکی دارد نسبت به گوته و تولستوي كه آنان را «پسران روشنايي» ميخواند. در ادامه مقاله او به آثار داستايفسكي و «زرتشتِ» نيچه ميپردازد و در تمام مقاله رَد شهود بيمارگونه را در آثار نيچه و داستايفسكي پيگيري ميكند. آنتوان چخوف از ديگر نويسندگان روسيه است كه توماس مان به آثار و شخصيت او توأمان پرداخته است و بهقولِ سعيد رضواني «او پيش از هرچيز ديگر مجذوب فروتني چخوف است كه به عقيدهی او از عظمت داستاننويس روس حكايت ميكند». طبيعي است كه توماس مان به دليل اينكه خودْ نويسنده است همكاران روس خود را با نگاهي شخصي قضاوت ميكند و در عين حال روايتي از آثار آنان بهدست ميدهد كه جز از نويسندهاي چون او از ديگري برنميآيد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.