|

شکل‌های زندگی: درباره اهمیت تیپ* در آثار برشت

وسوسه خوب‌نبودن

نادر شهریوری (صدقی)

«از چیزهای قدیمی خوب شروع نکن، از چیزهای بد شروع کن»1 برشت نوستالژیک نیست، او با حسرت گذشته بیگانه است. به همین دلیل از چیزهای قدیمی خوب شروع نمی‌کند، بلکه از چیزهای بد کنونی آغاز می‌کند. چیزهای بد کنونی اموری بدیهی‌اند که برحسب عادت بدیهی به نظر می‌رسند. «ترس و نکبت رایش سوم» شامل بیست‌وچهار نمایش تک‌پرده‌ای از زندگی روزمره و اموری بدیهی‌‌اند که برشت آن را میان سال‌های 1935 تا 1939 یعنی زمان هیتلر قبل از جنگ و براساس اخبار مطبوعات، صحبت‌های شاهدان عینی و اتفاقات روزمره نوشته است. هر بیست و چهار صحنه با دکلمه‌ای کوتاه به صورت شعر آغاز می‌شود. دکلمه آغازین در همان حال که اطلاعاتی درباره فضای نمایش می‌دهد، فراخوان برشت برای تماشاگر است که با تأمل به حوادث پیرامون توجه نشان دهد. تکنیک تئاتری برشت در «ترس و نکبت رایش سوم» آن است که این اثر را به عنوان اثری واحد ارائه نمی‌دهد؛ همه صحنه‌ها به صورت تک‌پرده، مجزا و در قطعاتی کوتاه و طنزآمیز ارائه می‌شود. قصد برشت البته ارائه نمایش طنز نیست اما واقعیت گاه چنان واجد سویه‌های طنز است که تماشاگر از فرط موحش‌بودن واقعیت به خنده می‌افتد. برشت در «ترس و نکبت رایش سوم» رفتار توده‌وار ملتی در آستانه فاجعه را به نمایش درمی‌آورد. «ریتم» حوادث در «ترس و نکبت رایش سوم» تند و شتابان است، گویا وقایع در زمانه بحران ریتمی شتابان به خود می‌گیرند؛ ریتمی که نه‌تنها زندگی روزانه را تحت تأثیر قرار می‌دهد که گاه زندگی به روال معمول را غیرممکن می‌سازد. نمونه‌هایی از ریتمی تند را در دو نمایش کوتاه «کمک زمستانی» و «دو نانوا» مشاهده می‌کنیم. در نمایش تک‌پرده‌ای «کمک زمستانی» دو مأمور اس‌آی (مأموران هیتلری) برای زنی فقیر و دخترش بسته‌ای از طرف پیشوا می‌آورند که در آن سیب‌زمینی، بلوزی پشمی و سیب گذارده شده است و همین‌طور پاکتی که در آن پنج مارک پول آلمانی است. زن پیر خوشحال می‌شود و سیب را می‌خورد اما دخترش ارنا از خوردن سیب پرهیز می‌کند. این موضوع شک مأموران را برمی‌انگیزد. آنان در صدد دستگیری دختر جوان برمی‌آیند. مادر در موقعیت سختی قرار می‌گیرد، او می‌خواهد امتناع دخترش از خوردن سیب را توجیه کند ولی نمی‌تواند. او در حالی که سیب اهدایی از طرف هیتلر را استفراغ می‌کند زنده‌باد هیتلر می‌گوید. نمایش تک‌پرده‌ای «دو نانوا» (1936) از همان مجموعه، نمونه‌ای دیگر از ریتم شتابان سیاست در سال‌های بحران منتهی به جنگ است؛ سیاستی که بنابر مقتضیات روز تغییر می‌کند و گاه حتی جهتی مخالف به خود می‌گیرد: زندانیان به شکلی دایره‌وار و به دنبال هم در حیاط زندان راه می‌روند. دو نفر از آنان وقتی به هم می‌رسند با احتیاط با یکدیگر صحبت می‌کنند: «یکی از آنها: پس تو هم نانوا هستی نویرر؟/ دیگری: بله، تو هم نانوایی؟/ یکی از آنها: بله تو را برای چه به اینجا آورده‌اند؟/ دیگری: برای اینکه حاضر نشدم علف و سیب‌زمینی داخل نان بکنم، چند وقت است اینجایی؟/ یکی از آنها: دو سال/ دیگری: برای چه؟/ یکی از آنها: برای اینکه علف و سیب‌زمینی داخل نان می‌کردم، آن موقع این کار تقلب در مواد غذایی بود».2 تأکید برشت در تئاتر نه بر شخصیت‌پردازی چنان که در تئاتر ارسطویی مطرح است بلکه تأکید بر ارائه تیپ است، شبیه به آنچه در نمایش‌های «کمک زمستانی» و «دو نانوا» ارائه می‌دهد. برشت نه‌تنها در نمایش‌نامه‌های معمول خود که حتی در نمایش‌نامه‌هایی با چهره‌هایی متمایز و برجسته باز بر تیپ تأکید می‌کند. مهم‌ترین چهره‌های نمایشی برشت «تیپ» هستند و نه «شخصیت». نمونه آن گالیله و شن‌ته است. این دو، گالیله و شن‌ته (در زن نیک سچوان)، با وجود آنکه فردیت یافته‌اند اما شخصیت نشده‌اند: گالیله به رغم گالیله ‌بودنش فردی بسیار معمولی است که اتفاقا میلی وافر به غذای خوب و نوشیدنی عالی دارد. در گالیله هیچ خصوصیت متعالی وجود ندارد. او در این‌که اختراع تلسکوپ را به دروغ به خود نسبت دهد تردید نمی‌کند و قبل از هر چیز میلی سیری‌ناپذیر به بیشتر زنده‌ماندن، بیشتر تجربه‌کردن و بیشتر لذت‌بردن دارد. او معتقد به آن است که می‌تواند همسفره شیطان باشد و تحت حمایت خانواده «مدیسی» به زندگی خود تا آنجا که ممکن است ادامه دهد. پراگماتیسم حاد گالیله هرگونه «قهرمانی» را منتفی می‌کند. گالیله برشت اصلا «شخصیت» را برنمی‌تابد. او به شاگردش که می‌گوید «بدبخت ملتی که قهرمان ندارد» پاسخ می‌دهد «بدبخت ملتی که به قهرمان احتیاج داشته باشد». اگر گالیله برشت به رغم چهره علمی‌اش «شخصیت»، یعنی کاراکتری منحصربه‌فرد، بود و اگر گالیله بر خود، تشخص و من‌بودنش تأکید می‌کرد و اگر «اثبات خود» را همچون تمامی قهرمانان تراژیک به هر چیز دیگری ترجیح می‌داد، آنگاه برشت به جای نمایش‌نامه گالیله تراژدی گالیله می‌نوشت، اما برشت تراژدی نمی‌نویسد او تراژدی‌نویس نیست و با تراژدی بیگانه است؛ زیرا در تراژدی «شخصیت» محور نمایش است و در تراژدی شخصیت قهرمان می‌تواند الگوی تماشاگر قرار گیرد. در این شرایط تماشاگر با فراموش کردن خود، خود را به تمامی در «شخصیت» حل می‌کند. در این شرایط تماشاگر منفعل برای قهرمان هورا می‌کشد و در پی ابراز احساسات، خود را فراموش می‌کند. در حالی که به نظر برشت تماشاگر می‌بایستی به اندازه بازیگر واجد اهمیت باشد. از نگاه برشت تماشاگر واقعی واجد چهره دوگانه است: چهره شخصیت نمایش که از وی متأثر است و همین‌طور چهره اصلی خویش. اما اینها همه دلیل پرهیز برشت از تراژدی نیست. برشت با تأکید بر تیپ بر جای شخصیت در‌عین‌حال به امکانات تغییر اجتماعی می‌اندیشد. به نظر برشت اگر تغییری رخ دهد که باید بدهد، این تغییر به واسطه تیپ رخ می‌دهد که همچنین بیان‌کننده نیروی اجتماعی است؛ در‌حالی‌که تغییر در تراژدی از اساس منتفی است. تراژدی‌نویسان بزرگ به تغییر فکر نمی‌کردند. در تراژدی همه‌چیز حول «فرد» و حول «قهرمان» انسجام پیدا می‌کند. شخصیت تراژیک غرق در ذهنیت خویش و استوار بر شالوده متافیزیکی «من» کنش می‌کند. او خودخواه‌تر از آن است که به تغییر اجتماعی بیندیشد. قهرمان می‌تواند با مرگی زیبا بمیرد تا الگو شود؛ در‌حالی‌که تیپ به واسطه تیپ‌بودن عاری از انگیزه قهرمانی است و علاوه‌بر‌آن در عالم واقع پتانسیل تبدیل‌شدن به نیروی مادی را دارد. در تیپ به واسطه تیپ‌بودنش همه‌چیز حول امور بدیهی و ساده که به واقع زندگی است، می‌گذرد؛ اموری که تغییر در آنها به طور محسوس دنیای بهتری پدید می‌آورد: «بر این هدف مکوشید/ که در دم مرگ/ خود آدم بهتری باشید/ بل بکوشید/ تا در واپسین ساعت/ دنیای بهترشده‌ای را ترک گویید.»3. به این شکل برشت با ارائه تیپ از دام قهرمانی می‌گریزد. او به دنبال قهرمانی- قهرمان تراژیک و متافیزیکی- نمی‌رود و در دام ایدئولوژی آن نمی‌افتد. به نظر برشت ایدئولوژی قهرمانی، بن‌بست اجتماعی است: باید قهرمان باشی؛ وگرنه جز موجودی زبون و بی‌عار چیز دیگری نیستی. اما راه دیگری وجود دارد. در اینجا برشت دو ایده متفاوت و حتی متضاد را در جهان ایده‌ها در یک جا گرد هم می‌آورد تا تمایز خود- اهمیت برشت‌بودن- را نمایان کند. واقعیت برشت رگه‌های شدید پراگماتیستی دارد یا چیزی که به آن مصائب سودمندی می‌گوید و در همان حال معتقد به حقیقت است. برشت انکار حقیقت را تبهکاری می‌داند. جمله «حقیقت مشخص است» جمله مشهور اوست. برشت حقیقت مشخص را نه در اموری مهم مانند قهرمانی؛ که گاه در اموری بدیهی و حتی بس بدیهی جست‌وجو می‌کند. از یک نظر همه تلاش برشت آن است که حقیقت مشخص را «در پسِ کارهای هر‌روزه/ در پس قاعده مسلم،.../ به کمترین حرکتی...»4 دریابد. او در پی یافتن حقیقت به سودمندی آن نیز توجه می‌کند؛ حقیقتی که دنیای بهتری را پدید آورد تا به آن اندازه که آدمی از آن بهره گیرد و در سود مشترک دنیای بهتر شریک باشد. برشت این ایده پراگماتیستی را با حقیقتی که به آن باور دارد، گره می‌زند. همه تلاش برشت برای رسیدن به حقیقت از‌آن‌رو است که ما در جهانی بد و نادرست به سر می‌بریم؛ جهانی که برشت آن را بس تیره‌و‌تار و ظلمانی تصور می‌کند؛ جهانی که نمی‌توان در آن به‌درستی زندگی کرد: «به‌راستی در دورانی ظلمانی به سر می‌بریم/ کلام بی‌آلایش نشان بلاهت است و/ پیشانی بی‌چین، نشان بی‌عاری/ آن که می‌خندد، خبر هولناک را/ هنوز نشنیده است».5 جهان بد برشت را به فکر فرو می‌برد. برشت با خود می‌اندیشد اگر جهان بد است، نه به آن سبب است که انسان‌ها خوب نیستند؛ بلکه به آن سبب است که انسان‌ها چندان هم بد نیستند. برشت در «اپرای دوپولی» می‌گوید: «برای این جهان بد، انسان‌ها زیادی خوب هستند». برشت همین ایده را پیگیرانه در «استثنا و قاعده» پی می‌گیرد. برشت در این نمایش به سفر بازرگانی می‌پردازد که برای دست‌یافتن به نفت و ثروتی هنگفت به اتفاق خدمتکار و راهنمایش به سفری دور و دراز و پرخطر می‌رود. بازرگان سوداپیشه ژستی انسان‌دوستانه می‌گیرد با این ادعا که هدفی جز خدمت به مردمش ندارد و استخراج نفت این هدف را تسهیل می‌کند. خدمتکار ارباب که کولی ساده‌دل اما باهوشی است، در ابتدا فریب وعده‌های ارباب را می‌خورد و در این سفر با حسن نیتی که به بلاهت پهلو می‌زند، از هیچ خدمتی به ارباب کوتاهی نمی‌کند. او پرستار ارباب می‌شود. هنگامی‌ که درمی‌یابد ارباب از تشنگی در هلاک است، از قمقمه خود به او آب مي‌دهد و در هیچ حال حساب خویش ‌را از او جدا نمي‌كند. نقش آدم خوب را بازي مي‌كند و همه اين كارها به آن سبب است كه ارباب زودتر به نفت برسد؛ اما ارباب كه جز به خود نمي‌انديشد، با سوءظن به كولي ساده‌دل مي‌نگرد. او درباره خدمتكارش به اشتباه فكر مي‌كند كه قصد كشتنش را دارد؛ اما به‌تدريج خدمتكار پي به خودخواهي‌هاي ارباب مي‌برد و بر تفاوت منافع و موقعيت خويش با ارباب آگاه مي‌شود. او در آخر كار، ايدئولوژي «خوب‌بودن» را به چالش مي‌كشد و موقعيت‌ها -تو و من- را درمي‌يابد. آواز حزن‌آلود خدمتكار در آخر سفر بيان‌کننده آن است كه كولي زيرك «حقيقت مشخص» را دريافته است: «آن كه مي‌گوید ما منظورش تو و من نيست/ ما بر رود چيره شده‌ايم/ ولي اين تويي كه بر من چيره‌اي».6 خوب‌بودن آدم‌ها مانند قهرمان جلوه‌كردن‌شان، برشت را به تأمل وامي‌دارد. به نظر برشت «خوب‌بودن» يا تلاش براي خوب جلوه‌كردن نمايش رياكارانه‌اي بيش نيست. برشت از خوب‌بودن حتي به معناي مرسوم آن نيز گله‌مند است. اين موضوع آن‌گاه رياكارانه‌تر به نظر مي‌رسد كه آدم‌ها مي‌خواهند «خوب‌بودن» خود را در برابر «بد‌بودن جهان» به نمايش بگذارند تا به همه بگويند ما آدم‌هاي خوبي هستيم؛ نمایشي كه برشت دليلي براي آن پيدا نمي‌كند. از يك نظر شكواييه برشت از سوژه‌اي كه مي‌گويد «من خوب هستم» نقد «قهرمان‌شدن» است. اين شكواييه سنجش عيار سكه رايج خوب‌بودن است كه از فرط استعمال به حقيقت غالب بدل شده است. به نظر برشت اگر كوششي براي «خوب‌بودن» يا «قهرماني» وجود داشته باشد، فقط در صورتي اهميت مي‌يابد كه نه «شخصيت»؛ بلكه «تيپ» به قهرمان بدل شود. فقط در‌اين‌صورت مي‌توان خوب‌بودن واقعي را از دستبرد رياكارانه «شخص»هاي خوب يا حتي قهرمان رهايي بخشيد. پی‌نوشت‌ها: * تیپ آدم زنده، معمولی و واقعی است که ویژگی‌هایش قشر اجتماعی خود را بیان می‌کند. چنین آدمی کسی است که هم عام است و هم خاص. 1. «پند برشتي» به‌ نقل از والتر بنيامين. 2. «دو نانوا» به نقل از «ترس و نكبت رايش سوم»، برشت، ترجمه شريف لنكراني. 3. شعري از برشت. 4‌ و 6. «استثنا و قاعده»، برشت، ترجمه به‌آذين. 5. شعر «به آنان كه پس از ما مي‌آيند»، برشت، برشت شاعر، ترجمه علي عبداللهی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.