۲ماه از گیرکردن «شادی ۱» در عربستان گذشت
نفتکش ایرانی گرفتار در ساحل جده
روحاله نخعی : ضبط نفتکش گریس ۱ در جبلالطارق در روندی ضربتی و جنجالساز اتفاق افتاد و احتمالا تا روزها یا هفتههای آینده، پیامدها و تبعات آن ادامه داشته باشد؛ اما گریس ۱ تنها نفتکشی نیست که با نفت ایران در دست یک پادشاهی گرفتار شده است. ماجرای «شادی ۱» روند پیچیدهتری دارد. حدود دو ماه پیش یا به روایت فوربس، ۱۰ اردیبهشت، نفتکش ایرانی شادی ۱، در حال عبور از دریای سرخ دچار نقص فنی میشود. ایسنا مینویسد؛ این نفتکش در پی این نقص فنی از عربستان سعودی درخواست کمک میکند. با کمک عربستانیها، شادی ۱، در سواحل این کشور لنگر میاندازد تا تعمیرات روی آن انجام شود. در مدتی که تعمیرات کشتی به طول میانجامد، عربستان ابتدا به کشتی و خدمه کمک میکند اما چند هفته پیش، این کمکها متوقف میشود. حالا خبر میرسد که تعمیرات این کشتی مدتی است که به پایان رسیده اما مقامات سعودی اجازه ترخیص کشتی را نمیدهند و همزمان بابت نگهداری آن روزانه ۲۰۰ هزار دلار هزینه اضافی براي شرکت ملی نفتکش در نظر میگیرند. مقامهای شرکت ملی نفت ایران میگویند در دو ماه گذشته، 10 میلیون دلار هزینه تعمیر و نگهداری این کشتی کردهاند. شرکت ملی نفت ایران دو یدککش نیز برای برگرداندن این کشتی فرستاده که هزینه روزانه مأموریت آنها، ۳۰ هزار دلار اعلام شده است. مقامات دولت و مجلس ایران در واکنشهای اولیه از پیگیری ماجرا گفتهاند و از عربستان خواستهاند کشتی را آزاد کند اما نشانههای احتمال جدیترشدن و تبدیل آن به موضوع تنشی تازه بین دو قدرت منطقهای در همین موضعگیریها دیده میشود. خبرآنلاین هفته گذشته خبر داد بیژن زنگنه، وزیر نفت در این باره گفته است: «مقامات ایرانی از طریق شرکت ملی نفتکش دنبال این موضوع و بازگرداندن کشتی به ایران هستند، زیرا علاوه بر هزینههای مالی، حضور نیروهای ما در آنجا و احتمال فاجعه زیستمحیطی نیز مطرح است». به تیرگی روابط دامن نزنید جلال میرزایی، عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با ایسنا با اشاره به خوشرفتاری اولیه عربستانیها، تعلل آنها در ترخیص کشتی را بعد از ارسال یدککشهای شرکت ملی نفت ایران مطرح کرد و گفت: «امیدواریم تأخیر در ترخیص این کشتی به دلیل کارهای اداری باشد». او ادامه داد: «امیدوارم عربستان بحث کشتی ایرانی را از اختلافات سیاسی جدا کند و بیش از این به موضوعات مورد اختلاف دو کشور اضافه نکند. در ایران اراده سیاسی برای کاهش اختلافات وجود دارد. انتظار از عربستان این است که بیش از این به تیرگی روابط دو کشور دامن نزند. این موضوع نباید بیش از این کش پیدا کند و منشأیی برای اختلافات بیشتر باشد». محمدجواد جمالی، نایبرئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی هم عدم آزادسازی کشتی ایرانی توسط عربستان را باجخواهی و گروگانگیری دانست و گفت عربستان منطقه را به سمت تنش و التهاب بیشتر نبرد. او در گفتوگو با ایسنا گفت: «دولت عربستان دچار برآورد اشتباهی از تحولات منطقه بهخصوص درباره ایران شده است». او ادامه داد: «این اقدامات در شرایطی انجام میشود که همواره جمهوری اسلامی اعلام کرده که بهعنوان کشوری مقتدر با داشتن مؤلفههای متعدد قدرت دست دوستی به سوي همسایگان از جمله عربستان دراز میکنیم». جمالی تأکید کرد: «ما به سعودیها اعلام میکنیم همانطور که در ماجرای پهپاد، آمریکاییها اراده و تجهیزات ما را امتحان کردند و اراده قوی و تجهیزات ما را دیدند دیگر سعودیها به عنوان نوچه آمریکاییها این اراده را امتحان نکنند و منطقه را بیش از این به سمت التهاب و تنش نبرند. قطعا جمهوری اسلامی ایران از حق خود گذشت نمیکند و به هر نحو ممکن در جهت استيفای حقوقش تلاش خواهد کرد». شاید درخواست غرامت صحبتهای تازه رئیس کمیته بینالملل کمیسيون حقوقی و قضائی مجلس هم با لحنی تقابلی همراه است. ایسنا دیروز خبر داد جلیل رحیمیجهانآبادی، مصادره کشتی ایران در بندر جده از سوی دولت سعودی را امری ناقض حقوق بینالملل عنوان کرد. او گفت: «ایران باید در اسرع وقت نزد سازمان جهانی کشتیرانی و هم نزد مجامع حقوقی بینالمللی مانند دیوان لاهه علیه دولت عربستان سعودی شکایت و درخواست غرامت و خسارت کند». رحیمی توضیح داد: «حملونقل بینالمللی در آبها تابع دو مجموعه از مقررات است. مجموعه اول که در حوزه حقوق بینالملل عمومی است همچون عبور و مرور کشتیهای غیرنظامی در آبهای مختلف: آبهای داخلی، آبهای سرزمینی، آبهای آزاد بینالمللی. بخش دوم مقررات سازمان کشتیرانی جهانی است که وضعیت حملونقل جهانی، خطوط و لاینهای حرکت کشتیها و مقررات مربوط به توقف و لنگرگاهها و موضوعات دیگر اینچنینی را مشخص میکند». رحیمی همچنین تصریح کرد وقتی عربستان اجازه ورود کشتی دارای نقص فنی را به آبهای سرزمینی داده است، نمیتواند مانع خروجش شود: «دولت عربستان نمیتواند کشتی ما را بهعنوان گروگان نگه دارد». او ادامه داد: «در حقوق بینالملل بههیچ عنوان چنین مجوزی به دولت سعودی به عنوان دولت ساحلی داده نشده که کشتی دچار شرایط اضطرار را متوقف کرده و گروگان بگیرد». فوربس در بررسی روند تحولات در این باره به همکاری اولیه سعودیها و صحبتهای سخنگوی اداره کل گارد مرزی اشاره کرده که گفته بود ملاحظات لازم برای ایمنی و کشتی و خدمه در نظر گرفته شده و حمایت و کمک لازم نیز ارائه شده است. او گفته بود این اقدامات ریشه در «نقش انساندوستانه پادشاهی سعودی» دارد، «چنانکه در چنین مواقعی معمول است». فوربس در ادامه مینویسد این اتفاق «به نظر نشانه خوشایندی میرسید از تنشزدایی و همکاری بین دو رقیب جدی منطقهای؛ اما از آن زمان مشکلاتی پیش آمده است». فوربس میگوید مقامات سعودی به ایمیلهای این رسانه در این باره پاسخی ندادهاند. ماجراهای مشابه فوربس همچنین اشاره به مشکل مشابهی میکند که برای یک هواپیمای نروژی در ایران پیش آمده بود، گرچه موضوع جت نروژی روند متفاوتی داشت. پاییز گذشته، هواپیمایی نروژی در پرواز دوبی به اسلو به دلیل نقص فنی در فرودگاه شیراز فرود آمد تا طبق روال مسافرانش با هواپیمای دیگری منتقل شوند تا هواپیمای اصلی تعمیر شود. تعمیر هواپیمای نروژی احتیاج به ارسال قطعات لازم به شیراز داشت اما تحریمهای آمریکا که مانع ارسال تجهیزات هواپیمایی به ایران بود، باعث شد هواپیمای تازهخریداریشده نروژی تا دو ماه در فرودگاه ایران زمینگیر باشد. فوربس در ادامه گزارشش در این باره به بررسی ماجرای گریس ۱ و اقدام بریتانیا در ضبط آن میپردازد اما در نهایت از این ماجراها چنین نتیجه میگیرد: «ماجراهای این دو نفتکش آشکارکننده حقیقتی بزرگتر هستند که برای جنگطلبان ضدایران در واشنگتندیسی و جاهای دیگر، کمتر خوشایند خواهد بود: با وجود تحریمهای گستردهای که طراحی شدهاند تا نگذارند ایران هیچ نفتی صادر کند، این کشور مشخصا هنوز میتواند خریداران مایل را برای تولیدات [نفت] خامش پیدا کند».
چراغ خاموش رابطه و نفتکش در بند
زینب اسماعیلی: حالا دیگر تنش بین ایران و عربستان شهره خاص و عام شده است؛ دو کشور مسلمان منطقه که گویی نمیتوانند به یک مفاهمه مشترک قطعی دست یابند. در میانه نگرانیها از برگزاری مناسک سالانه حج، ماجرای گیرکردن یک نفتکش ایرانی در ساحل جده در مجاورت دریای سرخ به مسائل مابین دو کشور افزوده است. از ماجرای گرفتارشدن این کشتی در بندر جده دو ماه گذشته است. منابع عربستانی هیچ توضیحی دراینباره نمیدهند و همه اینها زمانی شدت بیشتری میگیرد که پارامتر قطع رابطه سیاسی بین ایران و عربستان مانند لفافی تمام ماجرا را در خود پیچیده است. اگرچه از قطع رابطه سیاسی ایران و عربستان چهار سال گذشته و امیدی به برافروختهشدن دوباره چراغ رابطه دو کشور نیست اما باید گفت پیشازآن هم دو کشور رابطه چندان گرمی باهم نداشتند. در سالهای اخیر و بعد از انتخابات سال 92، حسن روحانی بهعنوان رئیسجمهوری ایران حتی پیش از پاگذاشتن به کاخ ریاستجمهوری در اولین نشست خبری خود از بهبود رابطه با عربستان سخن گفت اما این پیام او در عربستان شنیده نشد. محمدجواد ظریف پنج سال پیش اعلام کرد که میخواهد به عربستان سفر کند اما این سفر انجام نشد و اعلام کردند که پادشاه در مرخصی به سر میبرد و ملاقاتی با پادشاه برای وزیر خارجه ایران در نظر گرفته نشد و تهران نیز تصمیم گرفت که این سفر انجام نشود. ماجرا همچنان مسکوت ماند تا زمانیکه تغییرات اساسی در هیئتحاکمه عربستان رخ داد. با مرگ پادشاه، اگرچه جواد ظریف، بهعنوان وزیر خارجه ایران در مراسم یادبود حضور پیدا کرد اما تیم جدید سلطنت سعودی که از خاندان سدیریها بود، تمایلی به بهبود رابطه با ایران نداشت و علاوه بر آن تلاش داشت دنیای دیگری را برای شبهجزیره عربستان تصویر کند. اینها با دوران اوج مذاکرات هستهای همزمان بود ؛ دورهای که ایران بعد از سه دهه در مذاکره رودررو با وزیر خارجه آمریکا قرار میگرفت و وزرای خارجه پنج کشور دیگر را نیز روی میز مذاکره با خود گرد آورده بود تا بالاخره بتواند با توافقی مسئله برنامه هستهای خود را حل کند. معاون سابق وزیر خارجه دراینباره توصیف میکند که عربستانیها گویی از رابطه ایران و کشورهای دیگر و مذاکرات هستهای به معنای واقعی داشتند دیوانه میشدند. بهدستآمدن توافق هستهای در تیرماه سال 93 ماجرا را پیچیدهتر کرد. کشورهای عربی که در سکوت به نظاره اخبار مربوط به مذاکرات هستهای، توافق و گسیل مسافران اروپایی و مقامات این کشورها به ایران نشسته بودند، با رویکارآمدن دونالد ترامپ در آمریکا، توانستند صحنه بازی را تغییر دهند. حمایت مالی از ترامپ، ارتباط با داماد او و انعقاد قراردادهای سلاح بخشی از همکاری این تیم با هم بود. مغز متفکر جریان در عربستان محمد بن سلمان و امارات متحده عربی محمد بن زاید بود؛ دو ولیعهد جوان که نقشههای عجیب و غریبی داشتند. حمله به یمن یکی از برنامهها بود. جنگی چهارساله که قرار بود در چند هفته به پایان برسد که گویی نزاعی نیابتی است، بخشی از این نقشه جدید منطقهای است. تاکنون امیدی به احیای رابطه دو کشور نیست. ایران از عربستان دعوت کرده که رفتارش را تغییر دهد و ریاض هم همین سخن را درباره تهران مطرح میکند. دو کشور در شرایطی قرار دارند که هرکدام یکدیگر را به نقشآفرینی در صحنهای دعوت میکنند که اساسا چیده نشده است. حالا ماجرای نفتکش ایرانی در شرایطی رخ نموده که کانالهای دیپلماتیک رابطه قطع است و پیگیریها حتما به روشهایی سخت و عجیب انجام میگیرد. از همین رو رفع مسئله نفتکش زمانبر یا دور خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.