نگاهی به نمایش «دروغ»، نوشته فلوریان زلر و به کارگردانی آریان رضایی
دروغ اینروزهای تئاتر ما
رسول نظرزاده : در شرایطی هستیم که آنچنان بیماری و دشواری تولید تئاتر در ایران (در دو شیوه عمده کمدی و نیمهموزیکال) رشد سرطانی کرده که نمیتوان نقد را فارغ از دیدن این جریان به نگاهی در خود معطوف کرد. نقد «متنمحور» و «اجراپسند» در این روزها چشمبستن بر حفرههایی است که روزبهروز بیشتر دارد اجراها را در خود میبلعد. شرایط بهصحنهبردن تئاتر به شیوه خصولتی در ایران خود دروغ طنزآمیز آشکار/ پنهانی است؛ یعنی کاری که بتواند بازده اقتصادی و گردش مالی و «فایده» داشته باشد و حرفی نصفهونیمه را هم به خورد مخاطب بدهد و از معیارهای دولتی هم عبور نکند. پس بهجای تمرکز بر بحرانها و مسائل درونی و کمتر پرداختشده مسیری بارها آزمودهشده و تمیز انتخاب میشود؛ یعنی انتخاب یک متن شهری/ آپارتمانی خارجی که نیاز به دکور زیادی نداشته باشد (با چند مبل و تخت بتوان آن را جمعوجور کرد)، چند بازیگر سینما و تئاتر چهرهشده (که بیشترین هزینه اجرا، سهم راضیکردن آنها میشود)، چند تکهپرانی فکرشده در هنگام تمرین که به متن افزوده میشود و نامش را بازنویسی یا ترجمه میگذارند، اگر شد چند ترانه و موسیقی شاد با بهانه و بیبهانه که در میانه صحنه پخش میشود (که گاه توأم با دمگرفتن تماشاگران میشود)، طراحی لباس خانگی و مدرن (با تبحر خاصی در جلوهگری و البته پوشیدهنمایی) و رفتارها و گفتوگوهایی میانه رفتار ایرانی بالاشهری و روشنفکری غربنما و البته طنز که چاشنی یک شب خوب برای تماشاگران میشود تا با کفزدنهای پیاپی، همه با رضایت به خانه بازگردند و تالار هم بتواند برای پربودن صندلیهایش در تمامی ماههای سال مفتخر باشد. نکته جالب در بروشور تبلیغ اجاره مبل و چوب و صندلی و وسایل منزل برای اجراست که زحمت طراحی صحنه را هم کم میکند، ازاینرو در اجرا طراحی صحنه نمیبینیم و بیشتر با چند نمونه لوازم چوبی پذیرایی خانگی روبهرو هستیم که گوشهوکنار صحنه چیده شدهاند و آن آپارتمان بزرگ با تنها با چند پرده نقاشی در پسزمینه از درودیوار و آشپزخانه به نمایش درمیآید و حتی اتاقی که نقش کلیدی در اجرا دارد غیر قابل رؤیت است و با القای بازیگران متوجه میشویم یک نفر به اتاق خواب وارد شده و روی تخت ولو شده است و انتظار میرفته که تماشاگر برای آن دلیلی مانند فیلم داگویل بتراشد (مثلا نشانهای از نبود دیوارهای پنهان میان زن و شوهر) و... جالب است که موسیقی شاد در این اجرا کمتر شنیده میشود، پس فشار بیشتری بر بازی بازیگران برای جذب مخاطب آورده شده و اینجا این مسئولیت بر دوش افشین هاشمی افتاده است که با درشتنمایی در بازی و چهرهاش میکوشد از تماشاگران خنده بگیرد و بر جنبههای طنز اجرا بیفزاید. واکنشهای او در اجرا برخلاف جهتگیری به ظاهر بهروز متن، هنوز باسمهای و بهشدت کهنه است. مرد در هنگام مواجهشدن با احتمال خیانت همسرش چنان رفتار سطحی و کلیشهای از خود نشان میدهد که دلایل اینهمه چسبندگی او به زن در طبقهای که در آن بهسر میبرد آشکار نمیشود (بازی رابطه که باید در آن آبدیده شده باشد)؛ رفتاری که علاوهبر طنز موقعیت بر مبنای پیچیدگی انسانهای مدرن و خودآگاه بنا شده باشد. «کمدی موقعیت» در اجرا درباره احتمال دروغ و خیانت در زندگی زن و شوهر خیلی زود تبدیل به «کمدی رفتار و کلام» و التماسهای مرد میشود و زن (لادن مستوفی) اغلب خونسرد و با بیانی سینمایی و بدون طنز دیده میشود که صدایش گاه برای تماشاگران چندان واضح نیست. دلایل بحران اخلاقی او در هنگامی که او بهجای تمرکز و تعمق روی جنبههای درونیتر ازدواج، بیشتر بر قولگرفتنهای سطحی و دروغنگفتن مرد پافشاری میکند چندان قابل درک نیست. نمیتوان از جایگاه طبقاتی و روانی که این اجرا بر پایههای آن استوار شده است غفلت کرد و تنها به معلول و زمینه روزمره آن چشم دوخت. دروغ زمینههای تربیتی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و... دارد. در همه این زمینهها اگر با چندپارگی اهداف و عملکرد و فاصله خواسته شخصی و فایده جمعی روبهرو شویم خودبهخود زمینههای دروغ و فساد را گسترش دادهایم. هنگام دیدن اجرا به دلیل انتخاب و اجرای این متن در ایران فکر میکردم. در دورانی هستیم که دروغ و تقلب و پولشویی و... چنان گسترده شده که «خردهجنایتهای زناشوهری خانگی» این نمایش حتی دیگر به چشم نمیآید. (این موضوع در این سالها به شکلهای مختلف در تئاتر ایران اجرا شده است) هرچند دروغهای بزرگ هم ابتدا خود را در دروغهای غیراخلاقی خانه نشان میدهند. دروغ در فضای این نمایش بدون گسترش آن به جنبههای اقتصادی و مالی و طبقاتی و سیاسیاش بیشتر جنبهای خانگی و خُرد یافته که تلاش اجرا برای گسترش آن به مناسبات عام (با این نتیجهگیری مصلحانه که بهتر است گاهی چشمهایت را ببندی) بیثمر میماند. دیدن دروغ در سطوح مختلف زندگی اجتماعی و سیاسی چیزی است که نیاز به تعمق و تمرکز بیشتر و نفوذ به میدانهایی دارد که این اجرا چشم بر آنها بسته است. باید گفت علیرغم ژست شفافیت و بهروزبودن اجرا، در جریان مناسبات نادرست اقتصادی این روزها با تکیه بر جذابیتهای سطحی تئاتر، نمایش «دروغ» بهناچار به خود و مخاطب دروغ میگوید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.