|

برجام و معافیت‌های باقی‌مانده هسته‌ای

کوروش احمدی . کارشناس روابط بین‌الملل

جان بولتون، مشاور امنیت ملی ترامپ، دیروز (جمعه) در مصاحبه‌ای با سایت خبری برایت بارت، متعلق به یک جریان راست افراطی، وجه دیگری از برنامه ضدایرانی و مخربش را آشکار کرد. وی در این مصاحبه گفت که دولت ترامپ در پاسخ به عبور احتمالی ایران از سقف مجاز غنی‌سازی مشغول بررسی لغو معافیت‌های پنج‌گانه باقی‌مانده ذیل برجام است.

واقعیت این است که با وجود خروج ترامپ از برجام، همه معافیت‌های پیش‌بینی‌شده در آن لغو نشد. به عبارت دیگر، ترامپ کاملا رابطه خود را با برجام قطع نکرد و به تمدید معافیت‌های برخی کشورها برای همکاری با ایران در زمینه برخی پروژه‌های هسته‌ای ادامه داد. به قول مقامات آمریکایی، از جمله کریستوفر فورد، معاون وزارت خارجه آمریکا در امور عدم اشاعه، دولت ترامپ به نحوی تحریم‌ها را اعاده کرد که مانع همکاری بین‌المللی در رابطه با برخی از پروژه‌های هسته‌ای تعریف‌شده ذیل برجام نشود. مایکل گوران، از مقامات دولت اوباما، اخیرا در دو مقاله (سایت موزائیک و روزنامه وال‌استریت ژورنال) نوشته بود که در یک سال گذشته بحث‌های داغی در دولت ترامپ در مورد حفظ یا لغو این معافیت‌ها جریان داشته و اروپایی‌ها نیز یکی از طرف‌های درگیر در این بحث‌ها بوده و قویا و با اصرار خواستار تمدید این معافیت‌ها بوده‌اند و تا حدودی نیز در این مهم توفیق داشته‌اند. درواقع اروپا به دنبال «وضع موجود هسته‌ای» است و این وضع موجود تا سوم‌ می‌ می‌توانست به طور کامل ادامه پیدا کند. این در حالی است که روسیه و عمان که طرف‌های مربوط به دو معافیت مربوط به آب سنگین و اورانیوم بودند یا نخواستند یا نتوانستند مانع لغو معافیت‌های مربوطه شوند. قاعدتا اروپا باید تهران را در جریان مباحث مربوطه در واشنگتن قرار داده باشد. لازم به یادآوری است که آمریکا حدود دو ماه پیش در سوم می، دو معافیت؛ یعنی صدور آب سنگین مازاد بر 130 تن مجاز ذیل برجام به عمان و صدور اورانیوم غنی‌شده مازاد بر 300 کیلو به روسیه و معاوضه آن با سنگ معدن اورانیوم را لغو کرد، به‌نحوی‌که اعلام خودداری ایران از پایبندی به این دو سقف از سوی برخی به‌عنوان عکس‌العمل در قبال لغو آن دو معافیت تلقی شد. پنج معافیتی که آمریکا در آن تاریخ نسبت به تمدید آنها اقدام کرد در ارتباط با فعالیت‌های هسته‌ای صلح‌آمیز ایران و امکان مشارکت کشورهای اروپایی و نیز چین و روسیه در این فعالیت‌هاست. این معافیت‌ها به انجام فعالیت‌ها و اجرای پروژه‌هایی در نیروگاه بوشهر، تأسیسات فردو، مجتمع اراک و رآکتور تحقیقاتی تهران مربوط می‌شوند، هرچند تا همین‌جا نیز دیگر کشورها را از همکاری برای ایجاد رآکتور دومی در بوشهر منع می‌کند. ذیل برجام، کشورهای یادشده مجاز به همکاری با ایران برای پیشبرد فعالیت‌ها در این تأسیسات و نیز کمک به تبدیل تجهیزات مربوطه برای استفاده غیرنظامی هستند. با‌این‌حال لازم به ذکر است که هم‌زمان سوم می اعلام شد که دوره تمدید معافیت‌های پنج‌گانه باقی مانده که 180 روزه بود، به 90 روز (تا اول آگوست) کاهش یافته است. این می‌تواند حاکی از در دست بررسی‌بودن این موضوع در کاخ سفید باشد. به‌هرحال لازم به یادآوری است که یکی از مزایای برجام این است که امکان فعال‌ماندن و مشارکت بین‌المللی و در نتیجه مشروعیت بین‌المللی تأسیسات هسته‌ای ایران مانند فردو تا زمان ختم بخش مهمی از محدودیت‌های پیش‌بینی‌شده در برجام در سال 2025 را می‌دهد. بی‌شک برجام از این نظر که به ایران امکان داده است که به نحوی بلامعارض از نظر بین‌المللی برنامه غنی‌سازی و چرخه کامل سوخت هسته‌ای، هرچند محدود، را حفظ کند، برد بزرگی برای ایران بود. دولت ترامپ همچنین امیدوار است که از طریق اعاده قطع‌نامه‌های شورای امنیت بتواند در جهت سلب مشروعیت بین‌المللی از برنامه‌های هسته‌ای ایران و به‌ویژه غنی‌سازی اقدام کند. با وجود اینکه آمریکا از برجام خارج شده و دیگر در مقام عضو آن نمی‌تواند دست به اقدامی برای برگرداندن قطع‌نامه‌های ضدایرانی شورای امنیت بزند، اما همچنان مقامات کاخ سفید در تلاش برای یافتن راهی حقوقی برای اقدام در این مورد هستند. امید دیگر آنها این است که اروپا را در مقطعی وادار کنند تا ابتکار برای اعاده این قطع‌نامه‌ها در شورای امنیت را به دست بگیرد. بولتون در مصاحبه مورد اشاره تفاوت ماهوی بین دیدگاه ترامپ با دیدگاه اوباما در مورد برنامه هسته‌ای ایران را مبنای سیاست‌های دولت کنونی آمریکا اعلام می‌کند. وی با اشاره به نامه اوباما مورخ 7 اکتبر 2014 به رهبر انقلاب که در آن به اعتقاد اوباما به حق ایران به داشتن برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای، از جمله «ظرفیت داخلی غنی‌سازی»، اشاره شده، اضافه کرد که «ما معتقد نیستیم که ایران حقی برای داشتن هرگونه ظرفیت داخلی غنی‌سازی دارد»، چراکه «معتقد نیستیم ایران به پیمان منع گسترش سلاح هسته‌ای پایبند بوده است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.