|

سوءتفاهم فلسفي

فلسفه قاره‌ای در واقع مجموعه‌ای از سنت‌ها در جریان‌های فلسفی دو قرن اخیر است که در قاره اروپا وجود داشته‏‌اند و می‌‏توان پدیدارشناسی، اگزیستانسیالیسم و هرمنوتیک را از جمله آنها دانست. عنوان فلسفه قاره‌‏ای نخستین‌بار در نیمه دوم قرن بیستم و برای اشاره به حوزه اندیشمندان و سنت‌های خارج از فلسفه تحلیلی به کار رفت. در مقابل فلسفه تحلیلی، فلسفه آکادمیک حاکم بر دانشگاه‌های کشورهای انگلیسی‌‏زبان (آنگلوساکسون) است که فیلسوفانش بر روشنی و وضوح، بامعنی‌بودن و منطقی و ریاضی‌وار‌بودن گزاره‏‌ها تأکید فراوان دارند و در‌نتیجه به متافیزیک به دیده شک می‌نگرند. آنها معتقدند روش تحلیل خاصی وجود دارد که فلسفه فقط از آن طریق می‌تواند به نتایج مطمئن دست یابد. در همین راستا منطق و فلسفه زبان از همان ابتدا از بحث‌های محوری فلسفه تحلیلی محسوب می‌‏شدند و می‏‌توان از پوزیتیویسم منطقی، تجربه‏گرایی منطقی، اتمیسم منطقی، منطق‌گرایی و فلسفه زبان به‌عنوان گرایش‌های مختلف در این نحله فلسفی نام برد. کتاب «فلسفه قاره‌اي» سايمون کريچلي کتابي است مختصر و مفيد در پي معرفي تفاوت بين اين دو سنت فلسفي. از نظر كريچلي تقسیمات همواره اعتباری‏‌اند و تقسیم فلسفه معاصر به تحلیلی و قاره‌‏ای نیز همين‌گونه است. می‏توان این تقسیم‌بندی را به‌گونه‌‏ای دیگر نیز طرح کرد، اما با وجود این باید پذيرفت که این تقسیم‌بندی تا حدی مورد اقبال اهالی آکادمی و کمابیش بسیاری از اندیشمندان خارج از آکادمی نیز قرار گرفته است. اين كتاب هدفي سه‌گانه دارد: نخست اينکه مي‏‌خواهد با وارسي تاريخچه معناي فلسفه قاره‏اي و نحوه جدايي آن از به‌اصطلاح فلسفه تحليلي يا فلسفه انگليسي-آمريکايي که مي‏‌گويند نقطه مقابل آن است، نشان دهد که چرا اين اصطلاح محل نزاع است، ازاين‌رو مي‌خواهد نحوه جدايي فلسفه قاره‌اي را از فلسفه تحليلي نشان دهد. همچنين نشان مي‌دهد چگونه مي‌توان انگاره فلسفه قاره‌‏اي را مشخص کرد و فلسفه قاره‏‌اي را مجموعه مشخصي از سنت‌هاي فلسفي دانست که طيف گسترده و پرابهتي از مسائلي را شامل مي‌‏شود که در سنت انگليسي-آمريکايي غالبا ناديده گرفته يا طرد شده‌‏اند. به عبارت ديگر، نشان مي‌دهد فلسفه قاره‌اي مجموعه مشخصي از سنت‌هاي فلسفي است. سومين هدف اين کتاب بنا به گفته نويسنده اين است که چگونه مي‏توان در آينده از فلسفه در مقام فلسفه، وراي نزاع‌هاي حرفه‏‌اي که چه کسي فيلسوف تحليلي است و چه کسي فيلسوف قاره‌‏اي، بهتر سخن گفت. بحث كريچلي در اين كتاب حاكي از نوعي سوءتفاهم در فهم مخالف و در واقع متضاد اين دو سنت فلسفي است. از نظر او بهترين راه فهميدن اين سوءتفاهم ميان دو سنت فلسفي مخالف فهم آن براساس الگوي «دو فرهنگ» است. طبق اين الگو، فلسفه تحليلي و فلسفه قاره‌اي را مي‌توان جلوه و بيان دو شيوه انديشيدن مخالف و در واقع متضاد، دانست. شيوه بنتامي- تجربي- فايده‌گرايانه و شيوه كولريجي-هرمنوتيكي-رمانتيكی كه هريك وصف حالي فلسفي از يك فرهنگ خاص هستند. او اين تضاد را بارور مي‌داند «به شرطي كه دو طرف كشمكش دست‌كم حاضر باشند با هم حرف بزنند». كريچلي كتاب را از جايي آغاز مي‌كند كه يك مسئله بزرگ‌تر را كه پيش روي فلسفه معاصر است، طرح مي‌كند؛ يعني مسئله رابطه ميان حكمت و شناخت. فصل نخست کتاب به شکاف میان حکمت و شناخت می‏پردازد و می‏کوشد نشان دهد فلسفه قاره‏ای بیشتر جاذبه‏اش را مدیون تلاشی است برای پل‌زدن بر دره عميق میان سؤال‌های نظری درباره اینکه چگونه آنچه را که می‏دانیم، می‏دانیم و سؤال‌های عملی‌تر و مربوط به هستی و زندگی (اگزیستانسیل)، یا لااقل کم‌کردن فاصله این دره میان شناخت و حکمت (یا نظر و عمل). چند فصل بعدي را مي‌توان براساس يك تمايز فلسفي كلاسيك ديگر تقسيم‌بندي كرد؛ يعني تمايز ميان امر تاريخي و امر نظام‌مند. فصل دوم، چارچوبي تعريف مي‌كند از شیوه‏های مختلف تاریخی تمایزگذاشتن میان فلسفه قاره‏ای و فلسفه تحلیلی. در این فصل از کانت به‌عنوان آخرین فیلسوف بزرگ مشترک میان این دو سنت بحث می‌شود و پیامدهای ضمنی اما چشمگیر «نقد عقل محض» وی، در فلسفه قاره‏ای قرن‌های نوزدهم و بیستم پی گرفته می‏‌شود. او در اين فصل به تفصيل نگاهي دارد به جدل‌هايي كه آثار كانت در دهه‌هاي 1780 و 1790 به راه انداخت و بعد نشان مي‌دهد چگونه اين جدل‌ها منجر به تثبيت بحث محوري در ايدئاليسم آلماني در آثار فيشته و هگل شدند. فصل سوم کتاب بررسی برخی مسائل و مشکلات تمایزگذاری میان فلسفه قاره‏ای و فلسفه تحلیلی و جلوه‏‌های گوناگون میان این دو فرهنگ را مد نظر قرار می‏دهد و پس از آن نگاهي دارد به برخي جلوه‌هاي كليشه‌اي و در واقع جذاب و شيرين آن در ادبيات. در فصل چهارم، کریچلی به وجوه شاخص و جذاب فلسفه قاره‏ای به شکلی نظام‌مند‏تر توجه کرده است تا در نهایت نشان دهد چگونه و چرا فلسفه قاره‏ای عمدتا دل‌مشغول به‌دست‌دادن نقدی از تلاش‌هاي اجتماعی جهان مدرن است، نقدی که هدف نهایی‏اش رهایی فردی و رهایی اجتماعی است. در فصل پنجم، با بررسی نیهیلیسم در نیچه و نیز نوع روسی آن، نشان داده می‏شود که چگونه آن بیماری فرهنگی و فکری که نیچه نام نیهیلیسم را بر آن نهاد، پس از او به دو شاخه متفاوت مدرنیسم واپس‏گرایانه و مدرنیسم پیشروانه تقسیم شد و چگونه این مسئله منجر به فهم خاصی از رابطه میان فلسفه و نافلسفه در سنت قاره‏‌ای شد. فصل ششم کتاب در قالب پژوهشی موردی به نزاع هایدگر و کارناپ از اوایل دهه 1930 اختصاص یافته است، نزاعی میان درک و برداشت علمی از جهان به نمایندگی کارناپ و حلقه وین از یک سو و درک و برداشت اگزیستانسیالیستی و هرمنوتیکی از جهان به نمایندگی هایدگر از سوی دیگر. در فصل هفتم، بحث رابطه میان درک و برداشت علمی و هرمنوتیکی از جهان بسط یافته و به دو مقوله مهم «علم‌‏زدگی» و «وهم‏‌اندیشی» پرداخته شده است. به‌زعم کریچلی، بدیل این دو قطب افراطی که در فلسفه تحلیلی و فلسفه قاره‏ای هر دو خود را به نمایش می‏‌گذارد، «راه سوم»ی میان این دو قطب است. كريچلي هشتمین فصل کتاب را با تأملاتي به پايان مي‌برد كه به نظر او «نويد فلسفه» است. به عقيده او شقاق‌هاي جاري در فلسفه نتيجه برخي توصيفات غيرحرفه‌اي نامناسب و فرقه‌گرايانه از خويشتن در ميان فيلسوفان است. چه فلسفه قاره‏‌ای و چه فلسفه تحلیلی، تا حدود زيادي توصیفات فرقه‏‌گرایانه فیلسوفان از خودشان و نتیجه حرفه‏‌ای‌کردن این رشته‌اند، حرفه‌اي‌كردني كه به نظر كريچلي منجر به تضعيف وظيفه مهم نقادي در فلسفه در جهات فرهنگي شده است. حال آنکه کریچلی تأکید می‏‌کند که فلسفه باید بیان و جلوه‌‏ای زنده از زندگی باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.