|

منافع چین در بستر تنش ایران و آمریکا

رضا شریفی

برخی از تحلیلگران آمریکایی اخیرا به بررسی مناقشه جاری بین ایران و آمریکا از منظر ابرقدرت نوظهور چین پرداخته‌اند؛ زاویه‌ای متفاوت در مواجهه با تنش‌های درازمدت خاورمیانه! قلب این تحلیل‌ها متوجه نگاه درازمدت چین به منطقه خلیج فارس به‌عنوان بخشی از طرح احیای جاده ابریشم است؛ طرحی در بستر توسعه برخی زیرساخت‌های منطقه‌ایِ تحت تسلط چینی‌ها. برای توضیح بیشتر باید به حضور تمام‌عیار چینی‌ها در بندر استراتژیک گوادر در دهانه دریای عمان و اقیانوس هند، مکانی بسیار نزدیک به تنگه هرمز اشاره کرد. درواقع دریای عمان و تنگه هرمز، امروزه فراتر از صِرف آبراهی استراتژیک (برای انتقال حامل‌های انرژی به جهان آزاد) نقش‌آفرینی می‌کند. نیویورک‌تایمز گزارش می‌دهد که در طرح معروف چینی‌ها موسوم به «کمربند و جاده» که بازآفرینی فیزیکی و مفهومی جاده تاریخی ابریشم محسوب می‌شود، دریای عمان، مسیر اتصال خاورمیانه به شبه‌قاره هند و شرق آسیا و در نهایت سرزمین اصلی چین خواهد بود. به گفته مقامات رسمی پاکستان، این کشور از سال 2013 میلادی مدیریت و اداره بندر استراتژیک گوادر را به چینی‌ها واگذار کرده است؛ بندری که در گذشته تحت مدیریت شرکتی سنگاپوری بوده است. بنابر توافق بین چین و پاکستان، چینی‌ها با سرمایه‌گذاری‌های هنگفت، هدف را توسعه همه‌جانبه بندر استراتژیک گوادر قرار داده‌اند. بسیاری از استراتژیست‌های آمریکایی بر این باورند که سرمایه‌گذاری، توسعه و مدیریت این بندر به‌وسیله چینی‌ها، بندری در نزدیکی تنگه استراتژیک هرمز، درواقع نفوذ نیروی دریایی چین را از حوالی سرزمین اصلی آنها به خاورمیانه و نواحی استراتژیک این منطقه گسترش داده و می‌تواند در معادلات نظامی، سیاسی و امنیتی منطقه در آینده نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند. برنامه موسوم به «کمربند و جاده» به‌عنوان هسته اصلی سیاست خارجی درازمدت چینی‌ها شناخته می‌شود؛ طرحی که با بازیابی مفهومی و فیزیکی جاده تاریخی ابریشم، سرزمین اصلی چین را به کل آسیای میانه و خاورمیانه و نهایتا به اروپا متصل خواهد کرد. به گزارش نیویورک‌تایمز، پیرو چنین طرحی در اجلاس داووس سال‌های اخیر، چینی‌ها برای مشارکت و جذب سرمایه‌گذار بسیار فعال بوده و حتی نظر مساعد کشورهای قدرتمند آمریکای لاتین ازجمله برزیل را جلب کرده‌اند. درباره طرح موسوم به «کمربند و جاده» و اهمیت و تأثیر آن، بسیاری از چهره‌های شاخص شرکت‌های غربی نیز به اظهار نظر و تحسین پرداخته‌اند. «جو کیسر»، مدیر اجرائی شرکت زیمنس آلمان این‌گونه به تشریح این طرح عظیم می‌پردازد: «این طرحِ چینی‌ها، در آینده به مرکز و سازمان جدید تجارت جهانی بدل خواهد شد؛ چه ما آن ‌را بپسندیم و چه از آن خوشمان نیاید!».
برخی تحلیلگران غربی مسائل خاورمیانه با اشاره به حقایق مذکور، از زاویه متفاوتی شرایط پرتنش فعلی خلیج فارس را واکاوی می‌کنند. رابرت کاپلان، نویسنده و مدیر اجرائی گروه «اقدام جهانی در اوراسیا» در یادداشتی برای نیویورک تایمز به تشریح این وضعیت می‌پردازد: «درحالی‌که ایالات متحده سرگرم مناقشه‌های اخیر با ایران شده، چینی‌ها به‌سرعت در حال توسعه زیرساخت‌های استراتژیک خود در بندر گوادر واقع در خاک پاکستان و در مجاورت مرزهای ایران هستند. گوادر بندری تعیین‌کننده در طرح بلندپروازانه چینی‌ها برای احیای جاده ابریشم است، اما تعلق‌خاطر چینی‌ها به ظرفیت‌های ایران نه صرفا دریایی که همچنین زمینی است. مسیرهای ترانزیتی گسترده‌ای که چینی‌ها هم‌اکنون در مناطق مختلف آسیای مرکزی در اتصال با مسیرهای مراوداتی سرزمین اصلی خود توسعه داده‌اند، درواقع چین را به ایران متصل کرده و ایران را حائز نقشی تعیین‌کننده در پروژه احیای جاده ابریشم می‌کند». او در ادامه تحلیل خود با اشاره به تبعات فشارهای روزافزون آمریکا بر ایران استنباط می‌کند که در این وضعیت، هرگونه تشدید درگیری مابین ایران و آمریکا، ایران را بیش‌از‌پیش به دامان چین انداخته و آن را کاملا به این ابرقدرت نوظهور وابسته می‌کند. از نظر کاپلان، خروج آمریکا از برجام تحت مدیریت دولت ترامپ و تشدید روزافزون تحریم‌ها بر این کشور در کنار آغاز جنگ تمام‌عیار اقتصادی مابین چین و آمریکا که آن نیز اتفاقا تحت مدیریت دولت ترامپ به وجود آمده، دو کشور ایران و چین را بیش‌از‌پیش به هم نزدیک کرده که چنین نزدیکی‌ای به خودی‌خود می‌تواند برای منافع درازمدت آمریکا بسیار گران تمام شود. در نظر بسیاری از تحلیلگران غربی، چینی‌ها در مواجهه با کل منطقه خاورمیانه ازجمله کشور ایران یک استراتژی درازمدت دارند که در چنین استراتژی‌ای، تمامی مختصات جغرافیایی و فرهنگی منطقه در نظر گرفته شده است. اما در نقطه مقابل ایالات متحده با نگاهی کوته‌بینانه، زمین بازی مبتنی بر صِرف فشار و تهدید و جنگ را برای ایران در نظر می‌گیرد. در جمع‌بندی گفته می‌شود چنین سیاست‌هایی درواقع بیانگر این حقیقت است که آمریکا از طرح توسعه راهبردی و استراتژیک خطوط انرژی و ترانزیت کالا در منطقه اوراسیا کنار کشیده و عملا برنامه‌ای برای حفظ منافع بلندمدت خود در مواجهه با فعالیت‌های روزافزون و به‌اصطلاح یارکشی چینی‌ها در منطقه ندارد. شاید باید اذعان کرد که نگاه آمریکا محدود به منطقه خلیج فارس و تک‌بعدی بوده و نگاه چینی‌ها گسترده و جهانی است!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.