آیرونی* دمغنیمتشمری و خوشباشی
مینو مرتاضیلنگرودی
دمغنیمتشمردن در فرهنگ و عمق ذهن ایرانی ریشه دارد. یک دلیل از سلسله دلایل چرایی و چگونگی شکلگیری رویکرد دمغنیمتشمری شاعرانه در اذهان ایرانیان را میتوان زیست طولانیمدت تودههای مردم در فضای نه جنگ و نه صلح دانست. یکی از هوشمندانهترین راههای زیست و زندگی شادمانه (نه الزاما امیدوارانه) است که ساکنان ایرانزمین که سکونتگاهشان بر تقاطع و چهارراه حوادث بوده، انتخاب کردهاند. بدیهی است در فضای سرشار از صلح و آشتی که مبنای شکلگیری حیات و زندگی است، نگاه آیندهنگر و امیدوارانه در ذهن انسانهای برخوردار از نعمتهای صلح و آشتی و مدارا شکل میگیرد، زیرا انسان بهطور طبیعی میل دارد برخورداری از نعمات و زیباییهای حیات را برای خود جاودانه و دائمی کند. با توجه به مبناییبودن صلح در ساخت و زیست زندگی طبیعی انسانی است که فضای نه جنگ و نه صلح، فضایی جعلی و مصنوعی و مخرب برای زیست و زندگی انسانی تلقی میشود، زیرا چنین فضایی امکان و امید برخورداری درازمدت از نعمات خدادادی را از انسانها میستاند. در آستانه دوران جدید و بازنگری انسان نسبت به وضعیت و موقعیت خود در جهان فیلسوف آزاداندیش هلندی قرن هفدهم باروخ اسپینوزا در دفاع از صلح میگوید: «صلح به معنی نبود جنگ نیست، بلکه فضیلتی است که از نیروی جان مایه میگیرد و همانطورکه آزادی به معنای زندانینبودن نیست، صلح هم به معنای نبود جنگ نیست». در این تعریف مفهوم صلح در هستی و جان انسان مندرج است و جهانبینی انسان براساس صلحدوستی بنا شده است؛ اما دیرزمانی است که فضای زیست و زندگی انسانها در دوران جدید دستخوش مطامع و انحصارطلبیهای انسانهاي دیگر واقع شده و انسانها را در وضعیت زندگی رقتبار نه جنگ و نه صلحی قرار داده است. ما ایرانیان در مقام ملتی با تاریخ و تمدن کهن و چندهزارساله در مقابله با وضعیت تعلیقی نه جنگ و نه صلح، راه نجات زندگی را در فلسفه دمغنیمتشمری و خوشباشی یافتهایم. شور سفر شمال در هر تعطیلات دو، سهروزه و رفتن مسیر چهارساعته در 18 ساعت پرترافیک که گریبان میلیونها نفر از شهروندان را در هر تعطیلات میگیرد در چارچوب نشانهشناسی، میتوان در قاب نمایشی از خواست زندهبودن و مطالبه زندگی شادمانه فردی و جمعی ملت تحلیل کرد. از هر زاویه به زندگی فردی و جمعیمان نگاه میکنیم میبینیم در فضای نه جنگ و نه صلح پیشرو دمغنیمتشمری به منزله راه نجات از اندوه ناامیدی بر ساحتهای مختلف و متفاوت زندگی ما سیطره پیدا کرده است. دمغنیمتدانستن و خوشباشی تاریخی ایرانیان بیانکننده این واقعیت نیز هست که وقتی همه ساحتهای زندگی و زیست فردی - اجتماعی انسانها تحت سیطره امر سیاسی قرار میگیرند، انسانها آگاهانه و ارادهگرایانه برای زندهماندن و زندگیکردن به فلسفه دم را باید غنیمت شمرد، روی میآورند و چو تختهپاره بر موج با آن پیوند ناگسستنی برقرار میکنند. این روش درمانی در واقع درمانی علیه درمان است، زیرا دمغنیمتشمری و خوشباشی بهمنزله نمایش زندگی و زندهبودن، امکان دریافت مفهوم صبوری و همچنین باور به تدریجیبودن و تکوینیبودن تحولات اجتماعی سیاسی و بسیاری مفاهیم و ساخت وضعیتهای زیست مناسب در آینده را از مردم درگیر فضاهای ناآرام و پرآشوب میگیرد. مردم حوصله و صبوری و از همه اینها مهمتر امیدواری کافی به نقش و تأثیر عملکرد صبورانه خود در شکلگیری راههای خروج از بنبستهای موجود را از دست میدهند. مبتلای درماندگی آموختهشدهای میشوند که در هر رویارویی با امر واقع آنها در عمق جانشان نفوذ میکند؛ برای مثال چند سالی است میبینیم مردم ایران که همیشه عاشق ارتباط بیواسطه با خاک و آسمان و درخت و زمین بودهاند، به هزار دلیل اقتصادی و غيراقتصادي امکان زندگی متوسط شهری را که شامل داشتن حیاطی کوچک با حوضی که در اصل محل ذخیره آب برای آبیاری باغچه کوچکی بود، خواسته یا ناخواسته در پاسخ مثبت به موقعیتهای طلایی و دمهایی که غنیمت شمرده میشدند، از دست دادند و آپارتماننشین شدند. آنها خونبهای حیاط خانه و درخت و حوض ماهی را با نشستن در آپارتمانهای 50، 60 متری ایمنشده با میلههای نقرهنما و طلانما و در اصل استیل پرداختند و خوشحال از شمارش پول باقیمانده، راه سرزمینهای شمالی را در پیش گرفتند و به طمع برخورداری از اوکازیونهای لحظهای و دمدستی، زمین آن دیاران را از باغهای پرتقال و تپههای سبز چای و شالیزارهای برنج تهی کردند و در آنجا هم آپارتمانهای 50 متری محصور در نردههای خوشگل ساختند. بعد در هر تعطیلات برای استفاده از غنایمی که در اصل ضد غنیمت بودند و هرکس با این باور متقن که در معامله سرش کلاه رفته و باخته! با نمایش باور دارندگی برازندگی است، دل به جادههای پرترافیک میدهند تا دم خوش را تا به آخر نوشیده باشند. همانها بر اساس همین باور دمغنیمتشمری فکر میکردند بازار زمین و مسکن که همیشه داغ نیست. پس حالا که تب داغی مسکن محله و منطقه ما را فرا گرفته باید دم را غنیمت بشماریم و حیاطی که خوب میخرند زودتر بفروشیم. همین ما وقتی دچار حسرت و نوستالژیای دستکشیدن بر تن درخت چنار و لمیدن در خنکای لب حوض و شمردن ستارهها و گفتوگو با مهتاب در شبهای بدر میشویم، برای نمردن از غم باخت، فیلسوفانه زیر لب زمزمه میکنیم شعر خیام را آنجا که میگوید: از دی که گذشت هیچ از او یاد مکن بر نامده و گذشته بنیاد مکن فردا که نیامده است فریاد مکن حالی خوش باش و عمر بر باد مکن و تب این جنگ بیامان جهت استخراج دَم از زمانِ بیانتها برای آنها که روزگار یارشان نبوده و طی زمان دم غنیمتی گیرشان نیامده یا عاقل نبودهاند و فرصت داشتن ویلا را از دست دادهاند، خوشباشی به معنای دمی لمیدن در دامان طبیعت و زیر سایه درخت و نشستن کنار رود و غوطهخوردن در رودخانه بالادست است. دم آنها غنیمت است زیرا نیک میدانند همین فرداست که فرصت نشستن در سایه سار همین دوتا درخت هم پولی و اجارهای شود. چون هر لحظه صاحب سرمایهای که سرمایهاش را در مسابقه نمایش زمان به منزله غنیمت به چنگ آورده و صاحب و مالک بخشی از دریا و کوه و تپه و رودخانه شده برای نشستن در سایهسار درخت و لب جوی روان که از ملکش میگذرد از آنها بخواهد برای دمی خوشباشی زیر سایه سار درخت و لب رود جاجرود مبالغ گزافی بپردازند. در چنین وضعیتی ظاهرا روال زندگی در اوج تهدیدها و تحریمها بر اساس شادی و خوش باشی میگذرد. اما در واقع جنگی پنهان در دل این نحوه زیست بین خوشباشان و ناخوشان که هر آن بر تعدادشان افزوده میشود برقرار است. زیرا در واقعیت دَمهایی که برای بخش اندکی از مردم غنیمت و فرصت است، برای اکثریت تهدید و خسارت است. فضای نه جنگ، نه صلح بر پایه باور به دم را غنیمت شمردن و خوشباشیهای بدون آغاز و انجام شکل میگیرد اما در نهایت به رویارویی میانجامد. فضای نه جنگ و نه صلح حد و نهایتی دارد. از حد و نهایتش که بگذرد، همه چیز در آن به حال تعلیق در میآید. حتی دمغنیمتشمری نیز با چنین فضایی نمیتواند دمساز باشد. زیرا دمغنیمتشمری مسکنی است برای تحمل آسانتر شرایط سخت. خوشباشی و دمغنیمتنگری در ذات خود امیدی به فردای روشن ندارد و خوشباشی نمیتواند مقوم حیات و هستی انسانی باشد. از این زاویه خوشباشی و دمغنیمتشمردن دچار سرشت آیرونی و تراژیک میشود. آنجا که در باور مردمان میبینیم که میگویند پس هر خنده گریههایی در راهاند. در فضا و بستر معلق نه جنگ و نه صلح نمیتوان حتی تصویری خیالی از آینده ساخت. نتیجه اینکه بهتر است تمام زندگی را بر خوشباشی و غنیمتشمری خلاصه نکنیم. فرهنگ دمغنیمتشمری تا آنجا به کار میآید که همچون بیهوشی که تحمل درد را ممکن میكند، به یاری ذهن محنتزده بیاید و امکانی برای زندهماندن فراهم کند. تا مجبور نباشیم چند صد سال پس از خیام تصویر زندهمانی بدون آینده (نیستی) او را با خود زمزمه کنیم. آنجا که گفته است: چون عاقبت کار جهان نیستی است انگار که نیستی، چو هستی خوش باش رو شاد بزی اگرچه بر تو ستمی است گردی و شراری و نسیمی و نَمی است *آیرونی، یعنی سیاهبازی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.