تأملاتی درباره پخش برنامه «عصر جدید» از شبکه ۳ - بخش پاياني
عصر کدام «جدید»؟
دکتر عبدالله گیویان
این جهتگیری را در برنامه دیگری که شبکه سه جدیدا و با نام «ستارهساز» پخش میکند، نیز میتوان دید. البته آن برنامه که به شناخت و معرفی استعدادهای فوتبالی اهتمام دارد، ساختاری منسجمتر دارد. هیئت داوران آن فوتبالیستهای شناختهشدهای هستند که میتوان آنها را نمایندهای برای فوتبالشناسان دانست. درواقع مشروعیت اطلاق «ستاره» یا «استعداد» متکی بر صلاحیت داوران است. تلویزیون در آن برنامه با استفاده از فوتبالیهای شناختهشده این کار را میکند اما جا دارد پرسیده شود: مشروعیت «هیئت داوران» برنامه عصر جدید در تشخیص مقبولیت استعدادهای متنوع، از توانایی ذهنی محاسبات ریاضی تا عملیات آکروباتیک، از کجا سرچشمه میگیرد؟ ظاهرا صلاحیت داوران در تشخیص این فعالیتهای متنوع به توانایی آنان در تشخیص «کف و کیف» حاصل از فعالیتهای شرکتکنندگان محدود میشود و بس. هیئت داوران در برنامه «عصر جدید» از دو هنرپیشه، یک موزیسین و یک دانشگاهی تشکیل شده است؛ یکی با ریش و ظاهر مذهبی، سه هنرمند که دو نفر از ایشان سلبریتی شناخته شده و یکی که کمتر از داور چهارم ناشناخته است. بهعبارتدیگر، داوران برنامه «عصر جدید» چهرههایی هستند که دو نفر از ایشان «دیده» و شناخته شدهاند، یکی از آنان را برخی شنیدهاند و یکی دیگر که قاعدتا باید شبکه سه خواسته باشد که «دیده» و شناخته شود. اتفاقا این فرد اخیر کسی است که با ظاهر مذهبی بیشتر از دیگر داوران مقولههای اخلاقی و ایدئولوژیک را نمایندگی میکند، تلاش میکند با تکیهکلامهای گروههای جوانتر جامعه، مثل «کف و کیف»، لذتبردن و سرگرمشدن را امری مشروع معرفی کند. ترکیب هیئت داوران فرضیههایی را به ذهن متبادر میکند: کسانی که این داوران را ذیصلاح میدانند، احتمالا بر این گمانند که: اول: میتوانند با استفاده از «محبوبیت» و «مشروعیت» سلبریتیهای حاضر (که زاویهای با تلویزیون ندارند و بلکه برای آن و در آن کار میکنند و از زمره کارمندان هنری کممسئله نیز به حساب میآیند) و در نتیجه جلب مخاطب و تظاهر به «جدیدبودن»، حضور داور موردنظر خود را توجیه کنند و تدریجا او را بهعنوان «سلبریتی طراز شبکه سه» جا بیندازند. بهاینترتیب، سلیقه مخاطب درباره «سلبریتی»ها قالب زده میشود و در کنار چهرههای دیگر، جایی هم برای چهره مطلوب شبکه باز میشود. اینها (آن سلبریتیهای بالفعل و این سلبریتی بعد از این) در موجی از هیاهو، قبح تقلید از یک برنامه آمریکایی و یک برنامه متکی بر کالایی و نمایشیکردن و فروش استعدادها را میپوشاند و تلویزیون به جلب مخاطب نائل میآید. دوم: جوانبودن این چهره خود نماد مسیر تازهای است که عبارت از سپردن کارها به جوانان باشد؛ جوانی که شبکه «معرفی» کرده، ساخته و ترویج کرده است. پس آنچه را که در این برنامه جدید است، میتوان بهاختصار چنین بیان کرد: 1) شبکه سه در تلاشی سازمانیافته در پی ایجاد معرض و میدانی برای «دیدهشدن» جامعه در «قابی» است که خود حد و حدود آن را تعیین میکند. آیا این موضوع شیوهای مغایر آموزههای اخلاقی پیشین و تا حدی یک چرخش گفتمانی است؟ بدیهی است در اینجا قصد ارزیابی این تغییر الگویی را نداریم و فقط میخواهیم آن را گزارش کنیم. تلویزیون در غوغای «دیدهشدن» که فضای مجازی بر آتش آن دمیده است، چه میکند؟ «دیدهشدن» و «شنیدهشدن» دیگر بههیچوجه موکول به عنایت تلویزیون نیست. این به معنای بیاثربودن تلویزیون نیست، بلکه به معنای آن است که انگار تلویزیون درباره قدرت و جایگاه خود گرفتار سوءتفاهم بزرگی است یا دارد آن را گران میفروشد. روزگاری که چهرهها با یک شب حضور در تلویزیون راه صدساله سلبریتیشدن را طی میکردند، مدتهاست سپری شده است. دیرزمانی است که پیگیران (فالوئرها) چند دههزاری مؤثران (اینفلوئنسرها) در حوزه مد، غذا، گردشگری تأمینکننده درآمدهای سرشار برای فعالان فضای مجازی شدهاند. لابد از گرمی بساط موسیقی و تئاتر زیرزمینی و پرفورمنس آرت و برخی گالریها هم خبر داریم و میدانیم این دست فعالیتها (فارغ و بلکه مغایر با تدبیرهای دستگاههای فرهنگی کشور و از جمله تلویزیون) تا چه اندازه در «دیده و شنیدهشدن» دستاندرکارانشان مؤثرند. این درست است که برخی مسئولان تلویزیون میخواهند از «جدیدبودن» خود «کف و کیف» کنند اما ظاهرا چند دهسالی از قافله ارتباطات و رسانهها جا ماندهاند. 2) شبکه سه با سیاست معرفی و مدیریت سلبریتیها به دنبال جذب مخاطب جدید یا تأمین رضایت مخاطب موجود و مدیریتکردن سلایق ایشان از طریق تعیین و ارزشگذاری بر سرگرمیهای مجاز و مشروع است. جلب مخاطب جدید یا افزودن بر رضایت مخاطبان فعلی با کپیبرداری صریح از برنامهای اصالتا آمریکایی در شبکهای که به هر نحو ممکن در برنامههای دیگر آن فساد نظام آمریکا بازنمایی میشود، به چه معناست؟ بهعبارتدیگر، دوگانگی بین پذیرش یک الگوی برنامهسازی غربی و گرایشهای ضدآمریکایی را در قابی از استفاده از سلبریتیها که خود تاکتیکی آشنا در رسانههای غربی است، چگونه باید فهم کرد؟ چطور است اگر مردم تلاش کنند از جایی و کسی دیگر الگو بگیرند و آن را با سلایق و مقتضیات زندگی خود سازگار کنند، از مرتکبشوندگان گناه به شمار خواهند آمد اما تلویزیون میتواند بدون هیچ اشکالی همان کار را انجام دهد؟ شاید این «عصر جدید» به این معناست که بله «تلویزیون» و برنامهسازان آن تحت تدابیر مدیران آن میتوانند از غرب تقلید کنند و فقط کافی است غربیبودن و چرخش الگویی پس پرده آن تقلید، در هیاهو گم شود؟ شاید در «عصر» این مدیران میشود ادعا کرد ما هم در «جدید»بودن چیزی کمتر از دیگران نداریم چون شبیه به آنها برنامه میسازیم و میتوانیم با صرف هزینههای زیاد مدعی شویم «سرگرمی» را پاكيزه کردهایم؟! 3) سلبریتیها میتوانند درباره سرگرمیها داوری کنند و البته اینطور نیست که شبکه سه فقط به سلبریتیهای شناختهشده یا بالقوه اتکا داشته باشد، بلکه دارد تلاش میکند سلبریتی موردنظر خود را هم بسازد و ترویج کند. در هر نوبت که داور جوان برنامه «عصر جدید» اظهار لحیه و در داوری مشارکت میکند، با این نحو بازنمایی مواجهیم: یک جوان که گرچه مذهبی است با ادبیات و لحن جوانان سخن میگوید! اتفاقا تنها کسی که در جمع داوران عنوان دانشگاهی دارد، همین جوان است که به تناوب «دکتر»بودن و تخصص ایشان در حوزه «سواد رسانهای» خاطرنشان میشود. این امر واقعا وضعیت جدیدی است: عصری که میخواهد نشان بدهد جوانان انقلابی و مذهبی و تحصیلکرده شکوفا شدهاند، توانایی حضور فعال در میان سلبریتیها را دارند و این فعالیت حتی در حوزه سرگرمی و تفنن هم تعیینکننده است! لابد حضور دانشگاهیان در فرهنگ عامیانه و زندگی روزمره را هم باید از جلوههای «جدید» پیشرفت علمی کشور در این «عصر» به حساب آورد. 4) مدیریت سلبریتیها که ظاهرا بخشی مهم از راهبردهای مدیریتی تلویزیون شده است، یکی از دلایل رنجآورترشدن تماشای برنامههای تلویزیونی است. مدیریت سلبریتیها درواقع شکلی از استخدام کارشناسان و متخصصان و شکلی از رفتار عقلانی (rational) است. در رفتار عقلانی آنچه مهم است رابطه وسیله و هدف است. اگر وسیلهای شما را به نتیجه برساند میتوانید از آن استفاده کنید و برای آن اطمینان از حصول نتیجه، باید بر آن کنترل کامل داشته باشید. این الگوی رفتاری برگرفته از رویکرد مهندسی است؛ بنابراین میتوان فرایند «مدیریت سلبریتیها» را هم نوعی از «مهندسی فرهنگ» تلقی کرد. در این شیوه برخورد آنچه کمتر موضوعیت دارد ارزشهایی مانند صداقت، باور مشترک و امثال آن است. از نظر یک مهندس، پیچ، پیچ است و مهره، مهره است. پیچ و مهره خوب، پیچ و مهرهای است که کاملا در اختیار باشد و در جای خودش بتوان آن را به کار گرفت. به عبارت دیگر، مهم این نیست که کارگزار واقعا به ارزشهای کارفرما اعتقاد داشته باشد، مهم این است که او بتواند به کار بیاید و کاری را که از او میخواهند به انجام برساند. رفتار مهندسی اگر قرار بود تنها در تلویزیون اعمال شود و اگر مرزهای جهان ایرانیان را تنها امواج تلویزیون مشخص میکرد، شاید این «مهندسی سلبریتیها» کموبیش پیش میرفت. اما، واقعیت غیر از این است. انسان و عالم فرهنگ و ارزشها قابل مهندسیکردن نیست. وقتی بشنویم یک مجری با 20 سال سابقه اجرا که منتخب مردم در جشنواره تلویزیون بوده است، به دلیل امضانکردن «تعهدنامهای غیرمنصفانه» حذف میشود، تماشای تلویزیون رنجآورتر میشود. گویی بودجه عمومی و بیتالمال مردمی که تحت فشار سختترین صورت گرانی و تحریماند سرمایهای شده است در اختیار کسانی که با سوءتفاهم درباره راهبردهای فرهنگی رسانه، تلویزیون را به سراشیب سقوط میکشانند. مجری برنامه 20 ساله حذف میشود چون خواسته مدیران را اجابت نمیکند، درحالیکه دیگرانی که با معیارهای رسمی و به افق شعارها و سیاق برنامهسازی مرسوم تلویزیون «مسئلهدار» میشوند، مبتنیبر سیاست «مهندسی سلبریتیها»ی تلویزیون، قدر دیدهاند و بر صدر نشستهاند. این نوع مهندسی سلبریتیها بیارتباط با فهم خاصی از علوم انسانی متکی بر عقلانیت ابزاری نیست. در الگوی تفکر مهندسی انسانها هم مانند پدیدههای طبیعی مقهور و محصول «علت» دانسته میشوند و اقتصاد تعیینکنندهترین عامل دانسته میشود. در این فهم طبیعتزده و تحصلگرا، نتیجه و مقصود با تأمین علتهای تعیینکننده آن، به ناگزیر، حاصل میشود. اگر انسان -و بهشکل خاص هنرمند- در حد ماشینی تحت امر علتها تقلیل یابد، پس میتوان با مدیریت منابع، محصولات را هم مهندسی کرد. جا دارد از خود بپرسیم که این فهم مادی تا چه اندازه در حوزه فرهنگ مؤثر است؟ و آیا تقلیل فرهنگ و اخلاقیات و عوامل مؤثر بر آنها در حد روابط علی تا چه اندازه واقعبینانه است؟ تا چه اندازه میتوان با تأمین مقدمات به تعیین مقدرات دل بست؟ همچنین، آیا میتوان نتیجه گرفت که اگر مردم از برنامهای به دلیل حضور برخي سلبریتیها در آن خوششان بیاید پس به مخاطبان تبدیل خواهند شد؟ موضوع به همین اندازه ساده است؛ چراکه شما در عالم طبیعیات و مهندسی لازم است مسئله را ساده کنید تا بتوانید آن را حل کنید. شاید همین است که تماشای تلویزیون را در این روزها رنجآورتر میکند. وقتی مخاطب حس کند فلان چهره برای گذران زندگیاش ناگزیر شده است چنین و چنان بگوید و فلان و بهمان رفتار را از خود نشان بدهد، با خود چه خواهد گفت؟ یا اطمینان و اعتمادش نسبت به آن چهره بر باد خواهد رفت یا به او حق میدهد که با حفظ ظاهر و تندادن به فرمانهای مدیریتی، زندگیاش را تأمین کند و چون به خلوت رفت آن کار دیگر را مرتکب شود. این هردو، دردناک و یک بازی هر دو سر باخت است. شاید باختن مداوم و فزاینده است که تماشای تلویزیون را دردناکتر از همیشه کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.