حال و روز کشاورزی بد است
نعمت احمدی
یکی از دوستان کشاورزم با طعنه گفت تو که کشاورز هم هستی، درباره مسائل حقوقی اظهارنظر میکنی و مطلب مینویسی، اتفاقا من هم از خوانندههای مطالبت هستم؛ چرا از حرفه آبا و اجدادیات یعنی کشاورزی که هنوز هم به آن اشتغال داری، نمینویسی؟ مگر نمیبینی اندک رمق کشاورزی کشور دارد در هزارتوی کاغذبازی دولتی از بین میرود؟ مگر مهاجرت از روستا به شهرها را شاهد نیستی؟ کافی است از شهرها کمی دور شوید و نیمنگاهی به روستاها بیندازید که اتفاقا دولت کوشش کرده امکانات اولیه از برق و آب و بعضا گاز را هم برای آنها فراهم آورد، راههای روستایی هم که قابل استفاده هستند، رادیو، تلویزیون، ماهواره، تلفن همراه و اینترنت نیز هرچند کمسرعت، در روستاها وجود دارد؛ اما چرا صحنه روستاها روزبهروز خالی از سکنه میشود؟ دیگر صدای گرم تراکتور و هیهی چوپان و غروب روستا جاذبه ندارد؟ چرا در کشور ایران با آبوهوای چهار فصل و تنوع محصولات زراعی و قرارگرفتن در کنار بازار بزرگ و پرمصرف کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس و بازار پرمصرف روسیه در شمال انگیزهای برای سرمایهگذاری در بخش کشاورزی به وجود نیامده است؟ توسعه بیرویه شهرها و کوچ روستاییان به
شهر آرامآرام ساختار تولید کشاورزی را بهکلی دگرگون میکند. زمانی ثروت در روستاها بود و تولید ثروت در اراضی کشاورزی، خوانین و مالکان نیز هرچند ساکن شهرها بودند، پهنه روستاها باعث رونق شهرها بود؛ اما امروزه دیگر رغبتی به سرمایهگذاری در اراضی زراعی نیست، شهرها توسعه پیدا کردند و کاخهایی در شهرها سر برآوردهاند که در افسانههای هزارویکشب هم نمونه آن را نمیشود پیدا کرد، کافی است سری به شمال شهر تهران بزنید، قبح ثروتاندوزی و ثروت را به رخ دیگران کشیدن مدتهاست از بین رفته و کاخهایی که در مناطق شمالی تهران سر برآوردهاند، هریک به قیمت هزاران هکتار اراضی زراعی ارزشگذاری میشوند، سؤال این است مالکان این کاخها ترسی از بهرخکشیدن ثروت خود در جامعهای که اینسوتر با کلیهفروشی، ودیعه آلونکی در جنوبیترین نقطه شهر را تأمین میکنند، ندارند؟ در پاسخ به دوستم گفتم نوشتن یا ننوشتن دردی را دوا نمیکند، مدتهاست کسی در بخش کشاورزی سرمایهگذاری نمیکند، زیرا تناسبی بین سرمایهگذاری در بخش دلالی و خدمات یا ساختمانسازی یا خرید و فروش ماشین و سکه و ارز با بخش کشاورزی نیست، ظاهرا همه عوامل دست به دست هم میدهند
تا کسی حاضر به سرمایهگذاری در بخش کشاورزی نشود و در عوض دلالی و خرید و فروش ارز و سکه و ماشین است که جاذبه دارد؛ برای نمونه در یکی، دو سال گذشته قیمت ماشین چندین برابر شده، درحالیکه قیمت زمین کشاورزی راکد است. از طرفی کشاورزی علاوه بر سرمایه ثابت و اولیه برای مرحله کاشت و داشت، به سرمایه هم نیاز دارد و پیچوتاب عوامل طبیعی از قبیل گرما، سرما، باران، تگرگ، خشکسالی و... ممکن است همه سرمایهات را از کفت خارج کند، وقتی ورودی یک تالار عروسی 90 میلیون تومان است و یک میهمانی یا عروسی معمولی در این تالارها 600، 700 میلیون تومان برای صاحب تالار به ارمغان میآورد، کدام عقل سلیم میپذیرد که سرمایهاش را در بیابان زیر خاک کند. اینها که گفتم تنها درد بخش کشاورزی نیست، رنجی که بخش کشاورزی از سیستم دولتی میبرد، درد جانکاهی است که سالیان سال است چهره کشاورزی کشور را بیمار و رنجور کرده است. واقعهای را شرح میدهم، مدیر شرکتی ترکیهای که تولیدکننده کودهای شیمیایی است و نمایندگی معتبری در ایران دارد، در کاتالوگهای خود از کودی نام برده بود که در بخش گلخانهای از کودهای پرمصرف بود، تصویر گلخانه شرکت را که به تولید
گوجهفرنگی اختصاص داشت، در کاتالوگ شرکت آورده بود؛ وقتی با مدیر فروش شرکت صحبت کردم، میگفت در سفری که به روسیه رفته بود، از بازار پررونق گوجهفرنگی در این کشور باخبر شده و مذاکرات اولیه برای فروش را قبل از احداث گلخانه انجام داده بود و قرار گذاشته بودند ظرف شش ماه آینده گوجه مورد نیاز خریدار را تأمین کند، در بازگشت به ترکیه مقدمات احداث گلخانه را در مزارع شرکت پیاده کرده بود و کمتر از شش ماه اولین محصول تولیدی شرکت را به روسیه حمل کرده و قرارداد بلندمدتی برای فروش امضا کرده بود، کیلویی 1,5 دلار. صاحب این قلم بعد از مطالعات اولیه و مذاکره و مشاوره با اهل فن و متخصصان مربوطه تصمیم گرفت چند هکتار گلخانه در مزرعهاش احداث کند، یک نفر کارشناس کشاورزی را استخدام کرد تا پروانههای مربوطه را بگیرد، نه نیازی به زمین دولتی نه احتیاجی به آب و برق جدید، همهچیز آماده برای احداث گلخانه، اما اخذ مجوزها سالها طول میکشد، اولین مانع برمیگردد به قانون مربوط به تغییر کاربری اراضی کشاورزی، وقتی با مسئول بخش کشاورزی منطقه صحبت میکردم، پرسیدم که از نظر شما کشت گلخانهای چه تفاوتی با کشت در فضای آزاد دارد؟ پاسخ ساده
است، شما از کشت سنتی به کشت صنعتی تغییر کاربری میدهید و باید مراحل قانونی آن طی شود. احداث هر نوع بنا در اراضی کشاورزی به دریافت مجوز نیاز دارد؛ بنابراین باید خون گریست؛ سرمایهگذاری پیدا میشود که در اراضی ملکی خود گلخانه احداث و گوجه صادراتی کشت کند، مانعتراشی میکنند. تفاوت تناژ تولید در فضای باز با گلخانه قابل تصور نیست و ماندگاری گوجه تولیدی در گلخانه هم قابل مقایسه با گوجه تولیدی در فضای باز نیست؛ با این تفاوت که در همه فصول میتوان از گلخانه برداشت محصول کرد و پای هر قراردادی را برای عرضه محصول امضا کرد؛ اما مسئولان کشاورزی کشور نوع کشت گلخانهای را وارد فاز بوروکراسی پیچیدهای کردهاند که اخذ جواز گلخانه در خوشبینانهترین وضع و اگر سنگاندازیهای گاه و بیگاه کارمندان نباشد، هر سرمایهگذاری را فراری میدهد.روی سخنم با مسئولان است که دم از خودکفایی در تولید میزنند. چرا اجازه نمیدهید علم وارد مزارع سنتی که در حال تعطیلی هستند، بشود. اگر صنعتی مانند پرورش گل، کاشت گلخانهای و امثال این تولیدات وارد دنیای کشاورزی و تولید بشود، معادله کوچ از روستا به شهرها ممکن است معکوس نشود؛ اما متوقف میشود.
خشکسالی دامنهدار و متوالی و حفر چاههای غیرمجاز و خشکاندن قناتهایی که سابقه چندساله داشتند، دیگر اجازه کشت سنتی را نمیدهد. در اینجاست که باید از علم روز و روش نوین تولید که با آب کم و فضای مناسب بیشترین تولید و برداشت را دارد، سود برد. دامداری ما هنوز مربوط به هزاره اول میلادی است؛ اما امروزه با دگرگونی در شیوه دامپروری دیگر نیازی به ادامه شیوه سنتی نیست. در فضایی کم میتوان هزاران دام از نوع اصلاحنژادشده را نگهداری کرد و علاوه بر شیر و لبنیات، از گوشت آن استفاده کرد. اولین مانع در راه پرورش نژادهای اصلاحشده به سنگاندازی دوایر مربوطه در منابع طبیعی و کشاورزی برمیگردد. هفتخان رستم را باید با کفش آهنی و عمر نوح و صبر ایوب طی کرد تا مجوز پرورش دام اصلاحنژادشده در اراضی ملکی خود را از مراکز فلاحتی پیشامشروطه کشور اخذ کرد. از بازار ترهبار و انواع محدودیتهایی که بخش دلالی از گذشتههای دور بر بازار میوه و ترهبار حاکم کرده، همگان اطلاع دارند. وقتی از گیلاس کیلویی 40 هزار تومان و بیشتر در فروشگاهها صحبت میشود، باید پای درددل فلان باغداری که عمرش را پای چهار تا درخت ارثیه خانوادگی گذاشته،
نشست که نه راه پس دارد و نه راه پیش، وقتی قیمتهای بالا را در فروشگاهها میبیند و از قیمت فروش محصولات خود به دلالان خبر دارد، به همه موانع نفرین میفرستد. وقتی هلو در فروشگاهها بالای 30 هزار تومان است و هلوی دستچین و سورتشده را در مزرعه کمتر از چهار هزار تومان در بهترین حالت میخرند، این تفاوت قیمت بین باغ و فروشگاه آزاردهنده است. مهمتر از آن در ایران کسی حاضر به سرمایهگذاری روی صنایع تبدیلی کشاورزی به هزارو یک دلیل نیست و یکی از دلایل همان هفتخان صدور مجوز احداث کارخانه است. بخش عمده محصولات باغی به علت خامخوری و خامفروشی از بین میرود؛ درحالیکه در دیگر کشورها کنار باغات میوه صنایع تبدیلی و کنستانتره محصولات باغی خریدار محصولاتی است که امکان عرضه را به بازار تازهخوری ندارد.
درآمد اصلی کشاورز و باغدار در صنایع تبدیلی است که هم مانع هدررفتن نزدیک به 30 درصد از محصولاتی که امکان عرضه به بازار تازهخوری را ندارد، ميشود و هم اینکه در بخش صنایع تبدیلی ارزش افزودهای است که بهمراتب بیش از بخش تازهخوری درآمدزایی دارد. حال و روز کشاورزی ایران خراب است، کلنگ اول خرابی را مقررات دستوپاگیر اداری بر فرق بخش کشاورزی میکوبد و امکان توسعه کشاورزی صنعتی را از مزارع و باغات کشور گرفته است. قصه پرغصه نظارت بخش دولتی بر بخش کشاورزی به حکایتی میماند که فردی کریهالمنظر، کودکی را بغل کرده بود و کودک از وحشت قیافه و سیمای مرد گریه و زاری میکرد و آن مرد با هزار وعده و وعید میخواست کودک ترسان را ساکت کند؛ اما کودک ترس بیشتری داشت، عاقلی شاهد صحنه بود و از مرد خواست کودک را زمین بگذارد تا آرام گیرد، حالا قصه توقف و ورشکستگی بخش کشاورزی است که مسئولان امر کودک کشاورزی را بغل کردهاند و اشک او را درآوردهاند. کاش او را زمین بگذارند تا با پای خود لنگانلنگان طریقه راهرفتن را بیاموزد؛ مگر دیگر کشورها با بخش کشاورزی خود چه کردند؟ دولتهای کوچکی مانند دانمارک و هلند و بلژیک که همه به وسعت یکی از
استانهای ایران هستند؛ اما سهم بالایی در تولید غذای جهانی دارند، با مقررات دستوپاگیر به وضع امروزی رسیدند؟ حال اینکه کشور چهارفصل ایران واردکننده اقلام غذایی است، حال و روز کشاورزی ما خراب و خرابتر میشود. آیا فریادرسی خواهیم داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.