|

تحزب در ایران؛ حزب توده کجای کودتا ایستاده بود؟

مهرشاد ایمانی: تحزب در ایران گرچه همواره با موانع متعددی همراه بوده است، اما بازخوانی كنش‌های حزبی در تاریخ معاصر فصل مهمی از جریان‌شناسی سیاسی و فكری را پیش‌روی ما باز می‌كند؛ به‌خصوص وقتی علل ناكامی تحزب در ایران را بررسی می‌كنیم، درمی‌یابیم كه افزون‌بر موانع حزب‌گرایی، توسعه سیاسی به معنای عام در طول تاریخ معاصر ایران با چالش‌های بسیاری همراه بوده است كه گاه این چالش‌ها برخاسته از مشی غیرحزبی احزاب و سوق آنها به انقلابی‌گری شكل گرفته و گاه ناشی از اعمال نظر مسئولان وقت بوده است. شاید بتوان گفت كه تحزب به معنای امروزی‌اش از اوایل قرن 14 شمسی ایجاد شد؛ دورانی كه نیروهای چپ‌گرا تحت‌تأثیر اندیشه‌های اتحاد جماهیر شوروی در ایران فعالیت خود را آغاز كردند و توانستند در سال 1320 اقدامات خود را تحت عنوان حزب توده رسمیت ببخشند. گرچه می‌توان سابقه تحزب در ایران را به پیش از حزب توده نیز تسری داد و گروه‌ها و تشكل‌های سیاسی را خاصه در جنبش مشروطیت جست‌وجو كرد، اما آنچه امروز با قواعد حزبی مرسوم شناسایی می‌شود شاید در سده اخیر بیشتر قابل مشاهده باشد؛ ازاین‌رو روزنامه «شرق» در پرونده «تحزب در ایران» هفته‌ای یك‌بار به بازخوانی احزاب معاصر می‌پردازد كه نخستینِ این جستار را با حزب توده آغاز می‌كنیم. شكل‌گیری حزب توده سال 1320 بود كه حزب توده ایران اعلام موجودیت كرد؛ حزبی كه مؤسسان نخستین آن شامل 27 نفر از اعضای 53 نفر مارکسیست زندانی‌شده در سال 1316 که در این زمان آزاد شده بودند، می‌شد. مؤسسان حزب در ابتدای كار چهار هدف مشخص؛ یعنی آزادی باقی‌مانده‌ گروه 53 نفر از زندان، به‌رسمیت‌شناخته‌شدن حزب توده به‌عنوان سازمانی قانونی، انتشار روزنامه و امکان جذب دموکرات‌ها، سوسیالیست‌ها و کمونیست‌های کهنه‌کار، مارکسیست‌های جوان و حتی غیرمارکسیست‌های رادیکال را در دستور كار داشتند. ایرج اسكندری در 13 شهریور 1323 در روزنامه رهبر در تبیین اهداف حزب توده این‌گونه نوشت: «هدف حزب توده متحدکردن توده‌ها، کارگران، دهقانان، تجار، صنعتگران و روشنفکران مترقی است. البته این طبقات از نظر اقتصادی تفاوت دارند. مثلا، درحالی‌که کارگران چیزی غیر از نیروی کار خود ندارند، صنعتگران کنترل ابزار تولیدشان را در دست دارند و دهقانان هم قطعه‌زمینی دارند یا در آرزوی به‌دست‌آوردن آن هستند؛ ولی در ایران معاصر، این اختلاف تحت‌الشعاع مبارزه مشترک علیه امپریالیسم، زمین‌داران غایب، سرمایه‌داران استثمارگر و صاحبان چپاول‌گر صنایع قرار گرفته ‌است. وظیفه ما متحدکردن طبقات استثمارشده و ایجاد حزبی متشکل از توده‌هاست». حزب توده و فرقه آذربایجان حزب توده از سال 1320 تا 1324 توانست هشت نماینده به مجلس شورای ملی بفرستد و حتی در مجلس فراكسیون توده را ایجاد كند و تا پیدایش فرقه دموکرات آذربایجان و پارت دموکرات کردستان به وسیله وزرای كابینه نفوذ گسترده‌ای در دولت قوام داشت. در خرداد سال ۱۳۲۲ شوروی بدون اطلاع دولت ایران و شاه، یک تیم توپوگرافی نفت به ایران گسیل کرد. آنها در لباس مهندسان ارتش به گیلان و مازندران سفر کردند و تنها مأموریتشان، ارزیابی چندوچون ذخایر گاز و نفت شمال ایران بود. آنچه این گروه مهندسان کشف کردند، برای استالین و رئیس پلیس او، بریا، شگفت‌انگیز بود. آنها دریافتند که ذخایر نفت و گاز شمال ایران، کمتر از حوضچه نفت و گازی جنوبی ایران نیست و تحت کنترل بریتانیا قرار ندارد. البته استالین از اوایل قرن بیستم؛ یعنی زمانی که در جوانی در باکو، ابتدا گانگستر و سپس فعال انقلابی بود، می‌دانست که این خطه دریای خزر، نفت‌خیز است و در آن روزها، باکو را بزرگ‌ترین شهر نفتی دنیا می‌خواند. در یادداشتی در سال ۱۳۲۴ که به ظاهر به امضای دفتر سیاسی کمونیست شوروی رسیده بود، حزب کمونیست آذربایجان شوروی موظف شد تا همه اقدام‌های لازم را برای ایجاد جنبشی جدایی‌طلبی در آذربایجان و دیگر استان‌های شمالی ایران انجام دهد؛ بنا بر این فرمان، جنبش استقلال ملی در آذربایجان ایران ایجاد شد و توانست قدرت‌های گسترده‌ای را در چارچوب کلی ایران از آن خود کند. حزب کمونیست همچنین موظف شد در میان کُردهای شمال ایران، وارد فعالیت شود و آنها را به ایجاد کردستان مستقلی ترغیب کند. در همین زمان، عبدالصمد کامبخش، دبیرکل حزب توده ایران، به باکو فراخوانده شد و در آنجا دستور گرفت تشکیلات حزب توده در آذربایجان را یکجا منحل و همه افراد را در تشکیلات جدیدی به نام «حزب دموکرات آذربایجان» عضو کند.پس از تشکیل فرقه، شاخه آذربایجان حزب توده، خود را منحل کرد و به اعضای آن شاخه دستور داد که به فرقه بپیوندند. دبیر کمیته ایالتی حزب توده در آذربایجان، صادق پادگان بود. پادگان مأمور جدایی کمیته ایالتی و ادغام آن با فرقه دموکرات شد و پس از رایزنی‌های نهایی بین پیشه‌وری، پادگان و شبستری، پادگان به تهران رفت تا کمیته مرکزی حزب توده را از تصمیمی که گرفته شده بود آگاه کند. فریدون کشاورز، عضو کمیته مرکزی حزب توده و نماینده وقت مجلس دراین‌باره نوشت: «روز قبل از اعلام تشکیل فرقه دموکرات آذربایجان، کمیته مرکزی حزب در منزل من جلسه داشت، زیرا من مصونیت پارلمانی داشتم و دفتر حزب در اشغال سربازان بود... من در جلسه بودم که مرا صدا کردند که پادگان، دبیر تشکیلات ایالتی حزب در آذربایجان از تبریز آمده و کار فوری دارد. او را به جلسه بردم. او در جلسه گفت كه من از تبریز رسیده‌ام و فوری باید برگردم. من آمده‌ام به شما اطلاع بدهم که فردا تمام سازمان حزب ما در آذربایجان، از حزب توده ایران جدا شده و به فرقه دموکرات آذربایجان که تشکیل آن فردا اعلام خواهد شد می‌پیوندد». کمیته مرکزی، ایرج اسکندری را مأمور کرد که نامه اعتراضی دراین‌باره به حزب کمونیست شوروی بنویسد و او نیز نوشت، ولی هیچ‌وقت جواب این نامه نرسید. مجموعا سران حزب توده هیچ‌گاه در قبال سیاست‌های شوروی به عاملیت سیدجعفر پیشه‌وری موضع صریح حمایتی یا انكاری نگرفتند، اما با توجه به حمایت آنها از درخواست اعطای نفت شمال كه شوروی مطرح می‌كرد، می‌توان نتیجه گرفت كه با ماجرای فرقه نیز چندان زاویه‌ای نداشتند، زیرا ایجاد فرقه به نوعی واكنش به مخالفت ایران با اعطای نفت شمال به شوروی بود. انحلال ارتباط حزب توده با جبهه ملی در این سال‌ها قابل‌توجه است. مصدق برای رفع دخالت‌های انگلیس و به نوعی در واكنش سلبی به سیاست‌های این كشور همواره تصور می‌كرد كه می‌تواند با نزدیكی به آمریكا نوعی موازنه منفی ایجاد كند، اما فرای اینها دو موضوع باعث می‌شد كه حزب توده با سیاست‌های مصدق همراه نباشد. آنها از یك‌سو تصور می‌كردند كه اهداف جبهه ملی به بورژوازی ملی منجر می‌شود و از سوی دیگر ملی‌شدن صنعت نفت را تنها برای جنوب ایران مناسب می‌دانستند. بی‌تردید هیچ عامل دیگری جز تأمین امیال شوروی و تضعیف منافع انگلیس در ایران در این خواسته وجود ندارد؛ به معنای دیگر حزب توده چندان به نفت به‌عنوان یك منفعت ملی نگاه نمی‌كرد، بلكه در آن مقطع نفت برای این حزب به ابزار تأمین خواسته‌های سیاسی تبدیل شده بود.آنها در توجیه نظریه خود می‌گفتند كه در شرایطی كه نفت جنوب در اختیار انگلستان است، برای برقراری موازنه قدرت و دوری از اتهام نزدیكی به انگلیس و حفظ دوستی با شوروی باید نفت شمال را هم به شوروی‌ها داد؛ در‌صورتی‌كه مصدق در‌عین‌حال كه به‌شدت با چنین نظری مخالفت كرد، بر ملی‌شدن صنعت نفت اصرار ورزید. البته حزب توده در همه ابعاد در ضدیت با جبهه ملی قرار نداشت؛ بلكه در مخالفت با شاه تقریبا همسو بودند؛ هرچند ممكن است در مصادیق به طور كامل یكسان موضع نمی‌گرفتند؛ اما در كلیت هر دو اینها از مخالفان شاه محسوب می‌شدند؛ به‌نحوی‌كه مصدق باور داشت شاه باید سلطنت كند و نه حكومت و حزب توده شاه را به دلیل نزدیكی به «امپریالیسم» مورد نقد قرار می‌داد. طبیعتا انتقادهایی كه مصدق از باب ملی به شاه می‌كرد، می‌توانست مخاطبش حزب توده نیز باشد؛ زیرا اگر شاه به غرب نزدیك بود، توده نیز با شوروی پیمانی ناگسستنی داشت؛ اما به‌هر‌روی فارغ از چنین مسائلی جبهه ملی و حزب توده هر دو البته با خوانش‌های متفاوت منتقد و مخالف شاه بودند. ادعاهای كیانوری درباره حمایت حزب از مصدق هرچند نورالدین كیانوری در سال 58 در گفت‌وگویی با هفته‌نامه «امید ایران» حزب توده را همراه مصدق دانست و گفت كه اگر هم مخالفتی در موضوع نفت با مصدق می‌شد، برای آن بود كه اعضای حزب می‌ترسیدند كه نفت ایران به دست آمریكایی‌ها بیفتد: «ما یک نکته را درست می‌دیدیم که جبهه ملی نمی‌دید... ما می‌دیدیم که آمریکا می‌خواهد بر نفت ایران دست بیندازد. آن روزها فقط ما این را می‌گفتیم و می‌گفتیم که خطر آمریکا، خطر وحشتناکی است. در‌این‌حال این فکر برای‌مان پیش آمد که دست‌انداختن آمریکا بر نفت ایران از چه راهی است. ما عناصری را می‌دیدیم که بعدا همکار آمریکا درآمدند؛ مثل بقایی، حائری‌زاده، مکی و خلیل ملکی و مثل قسمتی از جنبش‌های بازار که بعدها جزء مخالفان دکتر مصدق درآمدند و با او مبارزه کردند. ما اینها را می‌دیدیم و در مجموع همین‌ها ما را به وحشت می‌انداخت که مبادا توطئه‌ای برای دست‌انداختن به تمام هستی نفتی ما باشد».

كیانوری در پاسخ به این پرسش كه چرا حزب توده در 28 مرداد در كنار مصدق نایستاد و از او حمایت نكرد، گفت كه از اساس این موضوع نادرست است و آن را قبول ندارم: «این اتهامات تماما دروغ است. در پلنوم چهارم حزب ما ماده‌ای هست که در جریان مسائل دوران دکتر مصدق تنها من در هیئت اجرائی کمیته مرکزی در پشتیبانی از دکتر مصدق موضع درستی داشته‌ام؛ یعنی در آن ایام فقط من پافشاری می‌کردم که سیاست ما درباره دکتر مصدق نادرست است و باید آن را اصلاح کنیم. در تصمیماتی که در دوران نخست گرفته شد، در بسیاری موارد من مخالف بودم؛ ولی در مرکز حزب، تنها من نبودم و به‌تنهایی قادر نبودم مخالفتی داشته باشم؛ چراکه حزب ما همیشه مدافع نظر اکثریت است. به‌هر‌حال این اتهامات بی‌ربط است؛ چون من از شب ۲۶ مرداد تا روز ۲۸ مرداد، چهار بار به دکتر مصدق شخصا تلفن کردم و تمام جریان کودتا را دقیقا به او گزارش دادم؛ حتی روز ۲۸ مرداد به دکتر مصدق پیشنهاد کردیم کسانی را که برای پست‌های مهم انتخاب کرده‌اند، آدم‌های مطمئنی نیستند؛ حتی اسم دادیم که از بستگان خود او هم بودند و گفتیم ما آدم‌های مطمئنی داریم که پست‌های حساس را به آنها واگذار کنید. مصدق از ما واهمه داشت و به نیروی خودش در ارتش خیلی اعتماد داشت». روایت بهروز از ندانم‌كاری حزب توده در 28 مرداد مازیار بهروز، مورخ برخلاف آنچه كیانوری در سال 58 می‌گفت ماجرا را این‌طور نمی‌بیند و در گفت‌وگو با روزنامه «ایران» در سال 1392 گفت كه حزب توده در جریان كودتای 28 مرداد ندانم‌كاری كرد: «برعکس آنچه حزب ادعا می‌کرد که «کودتا را به ضد کودتا تبدیل خواهیم کرد»، نقش حزب توده در عمل به بی‌عملی و ندانم‌کاری شبیه بود تا چیز دیگری. دلایل این برخورد حزب را باید در دو رویداد جست‌وجو کرد. اول مشکل جناح‌بندی و رقابت‌های جناحی در درون حزب عملا تشکیلات حزبی را دچار فلج ساخته و امکان اتخاذ سیاست درست و ابتکار عمل را از حزب سلب کرده بود. من به این موضوع در کار‌هایم به اندازه کافی پرداخته‌ام و دیگر وارد جزئیات نمی‌شوم. دوم مشکل رابطه حزب با دولت دکتر مصدق بود. اگر حزب می‌توانست و می‌خواست کودتا را به ضد خودش تبدیل کند، باید رابطه حسنه‌ای با دولت می‌داشت؛ به‌ این معنی که حزب نمی‌توانست در عین حمله به مصدق با دولت او چنان رابطه‌ای ایجاد کند که در زمان لازم به دفاع نظامی از آن بپردازد؛ بنابراین در ‌‌نهایت باید گفت که برخورد حزب توده با کودتا به دلایل ذکر‌شده با ندانم‌کاری همراه بوده که در عمل به بی‌عملی آن منتهی شده است». سركوب حزب پس از كودتا هر آنچه بود؛ پس از كودتای 28 مرداد و سقوط دولت دكتر مصدق نه‌‌فقط مصدق و نهضت ملی‌شدن صنعت نفت دچار ضرر بسیاری شد؛ بلكه حكومت وقت برخورد سنگینی با اعضا و طرفداران حزب توده كرد. یرواند آبراهامیان بر‌اساس آنچه در نوشته‌های دونالد ویلبر، از مأموران سیا آمده، یکی از نخستین بخش‌های مهم نقشه سیا برای فردای کودتا را سرکوب حزب توده می‌داند: «سرکوب اصلی که از سوی پلیس و ارتش رخ داد، علیه حزب توده بود. در واقع آنها تشکیلات حزب توده را به کلی از بین بردند. سیا هم به شکل درخور‌توجهی کمک کرد. آنها حتی فهرستی از کسانی را که باید دستگیر شوند، پیش از کودتا در دست داشتند. در گزارش ویلبر هم آمده که بلافاصله بعد از کودتا باید رفت سراغ این افراد که نام‌ها و آدرس‌های‌شان را در اختیار داشتند». پس از كودتا ۲۷ نفر از اعضای سازمان نظامی حزب اعدام، گروه بزرگی از این افسران به حبس‌های مختلف محکوم شدند و برخی‌ از آنها مانند محمدعلی عمویی از همان زمان تا پیروزی انقلاب در زندان ماندند. در واقع اعدام ۲۷ نفر از افسران توده‌ای، اصلی‌ترین بخش اعدام‌های سیاسی بعد از ۲۸ مرداد است و به‌جز این ۲۷ نفر، تنها دو غیرنظامی اعدام شدند؛ یكی حسین فاطمی، وزیر امور خارجه و سخنگوی دولت مصدق و دیگری مرتضی کیوان، تنها عضو حزب توده. پس از برخورد به‌شدت سنگین حكومت حزب توده تا مدت‌ها نتوانست فعالیت مؤثری داشته باشد تا آنكه بعد از چند سال دوباره به واسطه رخدادهای سیاسی تأثیرات خود را به جای گذاشت كه ادامه بازخوانی سرنوشت حزب توده را در شماره آتی پرونده «تحزب در ایران» می‌خوانید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.