|

جامعه كم‌طبقاتي

نشست علمی «طبقه متوسط در نظریه اجتماعی معاصر» با حضور دکتر تقی آزادارمکی، عضو هیئت‌ علمی دانشگاه تهران و دکتر مراد ثقفی، پژوهشگر و فعال مدنی، در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برگزار شد. در ابتدای این نشست دکتر آزادارمکی سخن خود را با تغییرات اخیری که در جامعه‌شناسی بوده آغاز و در این زمینه تصریح کرد: بحث‌های اخیری که در جامعه‌شناسی مطرح شده، «جامعه کم‌طبقاتی» است. در این مطالعات به‌جای «طبقه» به سراغ «نیروهای اجتماعی» رفته‌اند، مثل نگاهی که در علوم ‌اجتماعی ایران شکل گرفته و به‌جای طبقات، «قشر»های مختلف مطرح شده و مورد مطالعه قرار گرفته‌اند؛ ازجمله زنان یا جوانان. در چنین جامعه‌ای «طبقه» مغفول مانده و جامعه بر اساس نیروهای اجتماعی‌اش صورت‌بندی شده است. وی افزود: جامعه بی‎طبقه و جامعه کم‌طبقه که اصحاب علوم ‌اجتماعی مطرح می‌کنند، هردو غیرواقعی، غیرفنی و غیرجامعه‌شناسانه است و در ایران نیز چنین چیزی وجود ندارد. جامعه ایران به لحاظ تاریخی، طبقاتی است؛ جامعه طبقاتی مستقر که بعدها در سیر تاریخی رو به جلو تا دوران قاجار، منازعه بین فئودال‌ها و اشراف پیش می‌آید. ارمکی ادامه داد: در این دوران جامعه طبقاتی وسیع است و عناصر متعدد دارد. این جامعه یک وجه بیرونی دارد که در همان شاه و افراد مرتبط با او و ارتباطات سیاسی خلاصه می‌شود و یک وجه پنهانی دارد که شامل صاحبان ثروت، املاک، قدرت و کسانی که یک تشخص اجتماعی دارند و به‌ عبارتی شاکله طبقات بالایی جامعه هستند، می‌شود. از دل همین افراد و روابط، یک طبقه متوسط متولد می‌شود که مدام قبض و بسط پیدا می‌کند. این عضو هیئت ‌علمی دانشگاه به یک واقعیت در تاریخ اجتماعی ایران اشاره و اظهار کرد: طبقه‌ای که هیچ‌وقت در جامعه ایران نقش ایفا نکرده، طبقه پایین بوده است؛ یعنی ما با واقعیتی به نام عدم بازیگری و کنشگری طبقه پایین جامعه روبه‌رو هستیم. او ادامه داد: این طبقه هیچ نقشی ندارد تا زمانی که به بازیگری دعوت شود و این زمانی است که از سوی طبقات بالایی یا طبقات میانی این دعوت صورت بگیرد. ارمکی با تأکید بر این موضوع اذعان کرد: اتفاقا قبض و بسط طبقات متوسط و میانی نیز همواره برگرفته از نوع کنشگری طبقات پایین بوده است؛ یعنی نوع رابطه آنها با طبقات متوسط و بالای جامعه. ارمکی درباره طبقات متوسط در ایران خاطرنشان کرد: طبقه متوسط وجود دارد و بازی می‌کند، اما گاهی کم و گاهی زیاد. این طبقه در ایران همواره بازی دوگانه داشته است؛ گاه برای تغییرات آرام (استقرار و توسعه آرام)، زمانی که نماینده می‌شود برای پرکردن گسست بین طبقه پایین و طبقات بالای جامعه و گاه برای سقوط آرام (فروپاشی آرام، کم‌خشونت و کم‌ماجرا)، زمانی نماینده طبقات پایین می‌شود که در تعارض با دولت هستند. همین ایفای دوگانه نقش، باعث تداوم آن در طول تاریخ شده و باعث شده گاهی قدرت بیشتری پیدا کند و گاهی دچار ضعف شود. این جامعه‌شناس با اشاره به وضعیت کنونی طبقه متوسط یادآور شد: امروز ما با یک طبقه متوسط بزرگ و کم‌انرژی روبه‌رو هستیم؛ ساحت اقتصادی ضعیف و ساحت فرهنگی قوی که نتوانسته سرمایه اجتماعی قوی ایجاد کند. ارمکی در خاتمه سخنان خود افزود: از آنجایی که جامعه ایران را به لحاظ تاریخی بررسی می‌کنیم و به لحاظ ساختاری نیز آن را یک ساختار طبقاتی می‌دانیم، می‌توان هر سه طبقه را در جامعه ایران دید؛ با کمترین نقش طبقه پایین و نقش پررنگ طبقه متوسط. امروز باید از صورت‌بندی جدید طبقه متوسط سخن گفت؛ هم به لحاظ موقعیت ساختاری آن و هم نوع بازیگری‌ای که ایفا می‌کند و اگر امروز بخواهیم شمارش کنیم، متوجه می‌شویم که از تولد یا نقش‌آفرینی جدید طبقه متوسط در ایران سخن می‌گوییم. به گزارش سايت پژوهشگاه فرهنگ و هنر و ارتباطات، در ادامه این برنامه، دکتر مراد ثقفی با اشاره به مفهوم «طبقه متوسط جدید» و مقارن‌شدن آن با رویدادهای تاریخی مهم در اروپا به خاستگاه تاریخی واژه «طبقه» و سهم افرادی مانند «فونش مولر»، «هال واکس» و «دارندورف» در ایجاد آن اشاره کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.