راه سوم مقابله با جنگ
غلامرضا نظربلند . تحليلگر
سیاست اعمال فشار حداکثری دونالد ترامپ که هدف اعلامی آن آوردن ایران پای میز مذاکره است، با وجود بعضی بالا و پایین شدنها و پیشرویها و عقبنشینیهای تاکتیکی همچنان راه خود را میرود. درباره فرجام سیاست مزبور گمانهزنیها گوناگون است و درباره اینکه راهبرد ایران برای بهشکستکشاندن آن چه باید باشد، اختلافنظر وجود دارد. برای ورود به این بحث ضروری است که در مرحله نخست مفروضاتی را مطمح نظر قرار دهیم. ازجمله آنکه هدف از اعمال سیاست فشار حداکثری این است که ایران آنچنان تضعیف شود که به مذاکره با آمریکا تحت شرایط موردنظر این کشور تن دردهد و در غیر این صورت، آمریکا بهراحتی بتواند با ایران ضعیفشده با داغ و درفش سخن بگوید و این کشور را با حمله نظامی مقهور اراده خود کند. اعمال سیاست مزبور با این مفروض، تهران را به کنج دیوار میبرد و بهاینترتیب، راه برونرفت را بر آن میبندد و ناچارش میکند تا از بین دو گزینه فاقد ترجیح بلامرجح آن ضربالمثل معروف، یکی را، مثلا پرتشدن از گردنه، را برگزیند.تاآنجاکه به مفروض پیشگفته مربوط میشود، هرچند بهراحتی نمیتوان میزان وزانت آن را دقیق اندازهگیری کرد اما شوربختانه شواهد و قرائن متعدد و گوناگون، صحت کلی آن را تأیید میکنند. از اینرو باید بر مبنای این مفروض راستیآزماییشده راهبرد مناسب را برای مقابله با هجمه آچمزکنندهای که کشور دستبهگریبان آن شده است، تدبیر کرد و نسخهای معالج پیچید. درباره چیستی تدبیر موردنظر هم نظرات گوناگون است؛ چراکه خوانشها گوناگون است. از دو دسته خوانش کاملا متمایز موجود یکی را اعتقاد بر این است که گذشت زمان به نفع آمریکا رقم میخورد، دیگری را نهتنها چنین نظری نیست بلکه شمارش معکوس میکند تا دوره ریاستجمهوری ترامپ به سر رسد و آنگاه اوضاع در چرخشی 180درجهای بر وفق مراد ایران رقم بخورد و بهاینترتیب کشور از خطرناکترین پیچی که کیان آن را تهدید میکند، عبور کند. راهکار رویکرد اخیر ناظر بر درپیشگرفتن سیاست «صبر کن و ببین» (wait and see) یا نسخه بومیشده آن، «صبر انقلابی» است. اما راهکار رویکرد نخست به کلی متفاوت است و صبر در آن جایی ندارد.
این راهکار در راستای تئوریزهکردن رویکرد خود، از بازی جوجه (chicken game) یا همان مدل نبرد بین دو بازیگر در تئوری بازی (game theory) الهام گرفته و با شبیهسازی آن، به این نتیجه رسیده است که ایران باید در مقابله با آمریکا در جنگ نابرابر کنونی از تاکتیک جنگی ضربه نخست (first strike) استفاده کند.بدون آنکه بخواهیم وارد جزئیات بحث بهویژه استدلالات و توجیهات دو رویکرد متنافر پیشگفته بشویم که از حوصله این مقال خارج است، به دو ایراد اساسی که هرکدام از آن دو، یکی از این دو ایراد را دارد، اشاره میکنیم.تا آنجا که به صبرپیشگی مربوط میشود، گیرم تا یک سالونیم دیگر هم حوصله به خرج دادیم، آیا تضمینی وجود دارد که ترامپ برای چهار سال دیگر انتخاب نشود؟ این پرسش وقتی جدیتر میشود که شواهد و قرائن حکایت از این میکنند که او درحالحاضر دارای بالاترین میزان رأیآوری است و طبعا برای انتخاب مجدد شانس بالایی دارد. اما تا آنجا که به پیشدستی در زدن نخستین ضربه نظامی به آمریکا مربوط میشود، تجربه تلخ و خانمانسوز ژاپنیها را یادآور میشویم که فشار تحریمهای فلجکننده 16ماهه آمریکا علیه آنها در جریان جنگ جهانی دوم، آن کشور را به حملات هوایی به پرلهاربر واداشت و همین محرک و انگیزهای شد تا آمریکا در اقدامی تلافیجویانه خاک ژاپن را آماج حملات سهمگین خود قرار دهد و جنگ را به سمتوسویی سوق دهد که آخر شاهنامه را همه میدانیم. توجیه طرفداران ضرورت پیشدستی در حمله نظامی به آمریکا این است که ما تا بر اثر تحریمها بهطور کامل تحلیل نرفتهایم و توان لجستیکی و اقتصادی جنگیدن را از دست ندادهایم، باید ابتکار عمل راهاندازی جنگ بعد از بهبارنشستن تحریمها را از ترامپ بگیریم و توپ را به زمین او برگردانیم و درس عبرتی به او بدهیم که نتواند در روز روشن و بهراحتی آبخوردن، میثاقی را که ثمره سالها تلاش نفسگیر دیپلماسی است، بشکند و آنگاه در جایگاه طلبکار هم بنشیند. این جماعت همچنین معتقد است که واردشدن ضربه نظامی به ترامپ آنهم در آستانه ورود او به مبارزات انتخاباتی، او را در موضع ضعف قرار میدهد و از میزان آرای او بهشدت میکاهد؛ درحالیکه اگر ترامپ برای چهار سال بعد هم انتخاب شود؛ چون شخصا دیگر نیازی به صندوق رأی ندارد، رفتاری خشن و بیمحابا در برخورد با ایران پیش میگیرد؛ بهطوریکه ممکن است در چهار سال دوم که دورهای نسبتا بلندمدت است، طاقت ایران طاق شود و در آن موقع جنگی راه بیفتد که برای کشورمان زمان آن سوخته و توفیق در آن تقریبا محال است. درباره این موضوع که کدامیک از دو خوانش مذکور راه صواب به نظر میرسد و ما را به سرمنزل مقصود میرساند، هیچکس توان اظهارنظر صائب ندارد؛ هرچند که البته مردوددانستن هر دو به مراتب آسانتر به نظر میرسد؛ اما این به معنای پاسخی که ما در این یادداشت به دنبال آن هستیم، نیست. واقعا چه راهکار و رویکرد و راهبردی متضمن منافع ملی ما است. شاید در اینجا بیشتر لازم باشد که صورتمسئله را بهتر ببینیم و بیشتر به عمق آن برویم و به ژرفای خط و ربط گزارههای آن پی ببریم. در این سیر مطالعاتی باید متغیرها و نوع آنها را بهدرستی بشناسیم و ضریب نفوذ و میزان مشارکت هرکدام از آنها را حساب کنیم. اینجا حوزه علوم دقیقه نیست که وسایل آزمایشگاهی یا هدف بررسی آزمایشگاهی دروغ بگویند؛ درحالیکه در رشتههای علوم انسانی قهرمان داستان آدم ابوالبشر است که ابتدا باید با لطایفالحیل راستیآزمایی پیشه کنید تا صحیح را از سقیم و سره را از ناسره تشخیص بدهید. اینجا شما با رئیسجمهوری طرف هستید که اگرچه قبلا سیاستورزی نکرده است؛ اما شومنگری کرده است. تاجرپیشه و تاجرزاده است. به فوت و فن کوزهگری روابط عمومی (PR) اشراف دارد و آنها را به کار میبرد و به قولی دیگران را سر کار میگذارد. باید از خطوط سفید به نوشتهها پی برد و با شناختی هرچه تمامتر از نظام سلسلهمراتب قدرت و پشت پرده آن، تصویری نسبتا روشن از سیاست واقعی به دست آورد. اگر از بهخطارفتن در داوریهایمان در امان باشیم، میتوانیم بگوییم که برخلاف اعلام آمادگی هیئت حاکمه کنونی آمریکا برای مذاکره که همچنان تکرار میشود، بخش قدرتمند و متصلبی در آمریکا که افراطگری بند ناف ترکیب ناپیوستنی آن است، خواهان جنگ با ایران است. ایران نمیتواند اینها را از خواسته خود دور بدارد و آنها را به صبوری دعوت کند. از طرف دیگر ایران هم نباید در زمین آنها بازی کند و تسلیم جنگافروزی آنها شود. این در حالی است که در نامعادله موجود این مردم ایران هستند که آسیب میبینند و با پوست و گوشت و خون، طعم تلخ بیعدالتی و ناداری را میچشند. ما اگرچه دستمان چندان باز نیست و اهرمهای زیادی در اختیار نداریم؛ اما ناباورانه حربهای در اختیار داریم که استفاده از آن نه مانند سلاح کشتار جمعی آغشته به خون است و نه مانند تحریم، انسانهای مظلوم و دردمند را قربانی میگیرد. این سلاح، دیپلماسی است که میتوان هر دو وجه آشکار و پنهان آن را مانند نیروی پیشران (driving force) به خدمت گرفت. اینک دیپلماسی دارد برجام را از حالت اغما خارج میکند. هنوز از زمانی که ایران خبر کاهش تعهدات برجامی خود را به اروپاییها اعلام کرد، دو ماه نمیگذرد. اروپا ابتدا گردوخاک راه انداخت؛ اما طولی نکشیده به این نتیجه رسید که مطالبات ایران هم متناسب است و هم با نص برجام کاملا تطابق دارد و ازاینرو عجالتا در حد راهاندازی اولیه اینستکس راه آمده است. پهپاد آمریکا با وجود فضاسازیهای آمریکا، در آسمان حوزه حریم دریایی ایران ساقط شده است. این به ایران امکان میدهد که علیه آمریکا در مجامع بینالمللی و قبل از هرجا، شورای امنیت سازمان ملل اقامه دعوا کند. دیپلماسی به ما امکان میدهد که از آمریکا درخواست غرامت کنیم. آمریکا یکجانبه از برجام خارج شده و با این پیمانشکنی موجب رساندن ضرر به دیگر کشورهای امضاکننده این قرارداد بینالمللی شده و افزون بر آن، با تحمیل تحریمهای غیرقانونی علیه ایران به این کشور آسیبهای فراوانی رسانده است. تهران با توسل به دیپلماسی میتواند راه مذاکره، حتی با آمریکا را در پیش بگیرد. ایران در دیپلماسی مذاکره دست بالا را دارد؛ چراکه آمریکاییها نمیتوانند برای مذاکره تاآنجاکه مربوط به برجام میشود، قائل به هیچ شرطی بشوند. گذاشتن هر مستحدثهای، حتی نه در شکل شرط؛ بلکه بهعنوان درخواست هم نوعی شرطگذاری است! اما اگر ما بگوییم آمریکا باید به برجام برگردد، امر مستحدثه و در نتیجه، شرط نیست؛ زیرا تحصیل دوباره آن چیزی است که قبلا (قبل از خروج آمریکا از برجام) حاصل بوده و آمریکا آن را ناحاصل کرده است. دیپلماسی حکم میکند که نهفقط نگذاریم آمریکا علیه کشور ما اجماعسازی کند؛ بلکه ما علیه آمریکا دست به چنین کاری بزنیم و اگر هم از پسِ اجماعسازی برنمیآییم، دستکم دست به ائتلافسازی بزنیم. دیپلماسی ایجاب میکند که در راستای تحقق مورد اخیر و به منظور تنویر افکار عمومی جهانی فراخوان، نه به جنگ و آری به صلح بدهیم (عرض حال با عنوان «فراخوان رایزنی برای صلح»، روزنامه شرق، 9 تیر 98). دیپلماسی حکم میکند وقتی وزیر خارجه امارات مثبتاندیشی میکند و بار مسئولیت حمله به نفتکشها در دریای عمان را از روی دوش ایران برمیدارد، فارغ از نقارها و حتی خصومتهای موجود و اینکه پهپاد سرنگونشده از امارات بلند شده است و... پیام او را بگیریم و سیگنال دریافت به او بدهیم.کلام آخر آنکه دیپلماسی نه هدف است و نهتنها وسیله! دیپلماسی وسیله ارتباط مؤثر با دنیای بیرون است که در قالب گونههای مختلفی به منصه ظهور میرسد و در حد مقدور شر جنگ را از سر مردم صلحدوست جهان، همان انسانهای با وجدان بیدار، دور میکند. باوجوداین، این گوهر ناب بههیچوجه ذرهای از نقش برجسته تابآوری پدافند غیرعامل نمیکاهد و بدیلی حتی اندک برای آن به حساب نمیآید. دیپلماسی در امتداد تابآوری سپهر اقتصاد و سیاست داخلی قرار میگیرد. یادداشت دیگری میباید که به این مهم بپردازد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.