|

آیا صلح یک رؤیاست؟

فریدون مجلسی

مطلبی در مقایسه میان استالین و گاندی به دستم رسید که مرا به فکر واداشت. چند سال پیش به درخواست یکی از روزنامه‌ها چند یادداشت درباره «مردان صلح» نوشتم؛ مردانی مانند گاندی، ماندلا، الکساندر دوبچک و واسلاو ‌هاول. کسانی که یا در مبارزاتشان با خشونت‌های نظام‌های جابر حاکم از شیوه‌های صلح‌آمیز تخطی نکردند و به خشونت‌هایی که جان و مال افراد بی‌گناه را به خطر می‌اندازد، روی نیاوردند، یا در قدرت از جایگاه خودشان برای توسعه صلح و پرهیز از جنگ تلاش کردند. یکی از آن یادداشت‌ها را به استالین، مرد فولادینی که 30‌سال بر شوروی حکومتی جبارانه داشت، اختصاص دادم؛ با این توضیح که مرد ستیزه و خشونت چگونه است و با مردان صلح فرق دارد. تجربه نشان می‌دهد مبارزات خشونت‌آمیز حتی با نظام‌های جابر، اگر هم موفق شود، مبارزان خشن را به جابران دیگری تبدیل می‌کند که خود را از ملت‌هایشان بستانکار نیز می‌دانند و اگر مبنای کارشان را مرام و آرمانی با اهداف انسانی هم قرار داده باشند، به‌زودی از همان آرمان‌‌ها ابزاری برای اعمال سلایق و برآوردن امیال شخصی سود می‌برند. به قدرت معتاد می‌شوند و قدرت را به خاطر لذت قدرت‌مداری می‌خواهند. عجیب آنکه توده‌های مقهور و عاشق قدرت گویی شیفته و هیپنوتیسم آن‌گونه قدرت و قدرت‌نمایی می‌شوند و کسانی که به‌اصطلاح روشنفکر تلقی می‌شوند، هم از سوی استالین طرد می‌شوند هم از سوی هیتلر. وقتی استالین در بستر احتضار بود و علائم مرگ در او ظاهر شد، بریا، رئیس سازمان اطلاعاتی او که در کنارش زانو زده بود، ناگهان با احساس برداشته‌شدن قید انقیاد الزامی برخاست و شروع به رقص کرد، ظاهرا واکنش خروشچف، بولگانین و مالنکف هم ابراز خرسندی بوده است، اما وقتی استالین ناگهان از حالت مرگ ظاهری خارج شد و به خود آمد، بریا بلافاصله دوباره زانو زد، فقط تا مرگ قطعی بعدی! استالین ایدئولوژی تفصیلی مارکسیسم را بیش از لنین به صورت ابزار قدرت خون‌بار خود درآورده بود و از اینکه میلیون‌ها نفر را قربانی تصفیه‌های خونین کند، یا در جنگ‌های دفاعی و گاه توسعه‌طلبانه به کشتن دهد، ابایی نداشت. طبیعتا فسادی گسترده همراه تبعیضی آپارتایدی میان وابستگان آرمانی به حکومت در مقابل توده مردم محرومِ شکرگزار پدید می‌آمد، اینها خصوصیاتی است که نه در زمان مبارزه طولانی گاندی در راه استقلال هند دیده می‌شد و نه در دوران رهبری کوتاه‌مدتش. او از خشونت پرهیز داشت و کشور بزرگی را به استقلال رساند که با فقر و بی‌سوادی گسترده دست به گریبان بود و اکنون پس از 70 سال ضمن صیانت از دموکراسی که ذاتش ضدخشونت است، توانسته در توسعه فرهنگی، اقتصادی و علمی بکوشد و زمینه‌های توسعه اجتماعی بیشتری را فراهم آورد که به نوبه خود ضامن استحکام و بقای دموکراسی در آن کشور است. آثار میراث استالین هنگامی پدیدار شد که نظام ظالمانه او فروپاشید و فقر و فلاکت بزرگ‌ترین کشور جهان با وجود بیشترین منابع مادی و انسانی و با وجود پیشینه فرهنگی غنی آشکار و موجب حیرت شد. این فقر در جمهوری‌های آسیایی بسیار چشمگیرتر بود. رژیم جبار استالین در حکومت 30ساله او مردم را در التهاب دائمی نگاه داشته بود. بخت با آخرین گروه پزشکانی که به دلیلی پوچ باید اعدام می‌شدند، یاری کرد و مرگ استالین جانشان را نجات داد. در حکومت گاندی فقر، بی‌سوادی و بی‌عدالتی‌های محلی بود، اما آن التهاب دائمی و قربانی‌شدن مردم در راه امیال دولتمردان وجود نداشت. هند بی‌درنگ توانست با فراز و نشیب‌هایی قدم به قدم موانع اصلی راه توسعه را کاهش دهد و در روابط بین‌الملل جایگاه مناسبی به دست آورد. دانشگاه‌ها و صنایع و استانداردهای زندگی بالاتری را تجربه کنند و مردمش بدون واهمه از قربانی‌شدن در راه امیال استالین‌گونه از آسایش و آرامش فکری بهره‌مند هستند و می‌دانند هنوز راه درازی در پیش دارند؛ می‌دانند در مناطق مختلف افکار و آرمان‌های متعصبانه و خرافی‌ای وجود دارد که عظمت چرخ گردش هند بی‌آنکه نیاز به خشونتی باشد، به آنان فرصت استیلا و شکست دموکراسی را نمی‌دهد. آنچه میراث گاندی در هند به آن دست یافته، در سایه صلحی طولانی پدید آمده است؛ صلحی که زمانی در آسیای جنوب شرقی رؤیا بود و اینک با نیم‌قرن آرامش و صلح به توسعه اجتماعی و اقتصادی در آن منطقه نیز تبدیل شده است. اما صلح و آرامش در خاورمیانه و در بخش‌هایی از آمریکای لاتین و آفریقا هنوز اسیر استیلای تعصباتی التهاب‌انگیز و جنگ‌افروزانه است که با تلاش‌های استیلاجویانه افکاری متوهم مانند القاعده و داعش بهره‌مندی از آن زندگی شادمانه و آرام و آرزومند صلح را از مردم دریغ می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.