|

تمدن اسلامی از واقعیت تا آرزو

اینکه درحال‌حاضر تعداد زیادی از پژوهشگران و استادان در مراکز پژوهشی قم، تهران و مشهد به فکرکردن درباره رابطه انقلاب و تمدن می‌پردازند، از این نظر که به تفکر می‌پردازند، امر مطلوبی است، اما مسئله این است که آنان از وضع و قصد خود آگاه باشند، اینکه می‌خواهند اصول دلبخواه و مورد رضایت امروزین خود را به‌عنوان تمدن ثابت کنند، یا آنکه درصدد شناخت تاریخ گذشته و تنظیم آن معلومات و کشفیات برای شکل‌دهی به تمدن امروزی هستند؛ این دو با هم فرق دارد.

از ادبیات مشترک این افراد، مفاهیمی که در بحث استفاده می‌کنند و نیز سامانه‌های ذهنی که ایجاد می‌کنند، می‌توان حدس زد آنها بیشتر در اندیشه اثبات آمال و آرزوها مطابق اصولی هستند که در این زمانه آنها را درست می‌دانند؛ در‌حالی‌که بسیاری از آنچه به‌عنوان حقایق لازم‌التحقق از آنها یاد می‌کنند، مسائلی است که اکثریت جامعه روحانیت یا جامعه متدینان، مثلا صد یا 200 سال قبل، حتی یک درصد هم نگاه مثبتی به این اصول نداشت. برخی از آنها هنوز چنین‌اند. ولی امروزه، اینان درصدد اثبات آن مفاهیم به‌عنوان اصول تمدن اسلامی‌اند و تصویری ارائه می‌کنند که گویی اینها اصول درستی است که از قدیم مورد قبول همه بوده است. در موارد مشابه هم همین‌طور است. مثلا اگر در یک مسئله فقهی نگاه تازه‌ای باشد، همواره تلاش می‌شود ثابت شود از قدیم‌الایام همین نظر بوده و گویی مخالفان در این مسئله استثناهای غیر قابل ذکرند. درباره شناخت تمدن گذشته هم جنبه‌هایی که به‌عنوان وجه مطلوب و مثبت پذیرفته شده اغلب با تحریف تاریخ همراه بوده و نوعی اقتباس مشکوک و متزلزل از تاریخ است. در این موارد، با دگرگون‌کردن مواد تاریخ، تحلیل جهت‌دار آنها و ارائه دیدگاه‌هایی که متناسب با گفتمان‌های جاری است، سعی می‌شود تصویری دلبخواه از آنها به دست داده شود. فرض کنید امروز در دنیا، دموکراسی، انسان‌گرایی، حقوق زن یا کودک یا جز آن و حتی مسئله‌ای مانند حقوق حیوانات مهم است. تلاش این است تا نشان داده شود همه اینها، در دل فرهنگ و تمدن ما، اصولی پذیرفته‌شده بوده است. البته تئوریسین‌های تمدن اسلامی دو گروه محافظه‌کار و لیبرال هستند. برای مثال جانبداران لیبرالیسم در این زمینه می‌کوشند از قرن چهارم نمونه‌هایی از تکثر عرضه کنند و نشان دهند اینها همان چیزی است که در یک تمدن درست در پی آنند. آنها در همین زمینه، هر آنچه را از تاریخ قبول ندارند، به بنی‌امیه، بنی‌عباس و امیران فاسد نسبت می‌دهند. حتی از علمایی که مثلا آن تکثر را قبول ندارند، به‌عنوان کسانی یاد می‌کنند که همراه حکومت‌های فاسد بوده‌اند. در واقع، آنها مطلقا عملکرد هزار‌و‌‌سیصد‌ساله خلافت را وقتی از نظرشان منفی است، جزء تمدن اسلامی نمی‌دانند و کل تمدن اسلامی مقبولشان را در همان چند برخوردی که به دید آنان مثبت است و مثلا یک حاکم در فلان شهر مثلا عضدالدوله انجام داده، خلاصه می‌کنند. در واقع، بیشتر تلاش‌هایی که درباره تعریف تمدن اسلامی صورت می‌گیرد، بسیار بسیار بیش از آنکه بیان درست اتفاقات گذشته و یک تفسیر درست و کامل و شامل تاریخی باشد، نوعی تاریخ‌سازی و نتیجه احساسات و عقلانیتی است که امروزه به‌عنوان گفتمان غالب در میان یک جمع معدود اما متمرکز در یک جغرافیا وجود دارد. این امر فی حد نفسه اشکالی ندارد، مشروط بر اینکه آنان که این اقدامات را انجام می‌دهند، بدانند چه می‌کنند. اشکال در این است که این دوستان، تصور کنند این شبه‌کشفیات، امور تاریخی و واقعیت‌های موجود در گذشته این امت است و با چند ارجاع به چند منبع تاریخی ثابت می‌شود. اما بدانند که بیش از کشف گذشته در حال‌ ساختن یک بنای تازه‌اند و البته اگر مخاطبان آنها هم این را دریافته باشند، کار آسان‌تر خواهد بود. نمی‌شود هم تصور کنند که در حال بازسازی گذشته‌اند و هم آماده باشند تا بدون مشکل و بی‌دردسر و گرفتاری در گذشته‌گرایی یک ساختار نوین برای وضع موجود جامعه و اصلاح آن ارائه دهند. در واقع، یک مشکل تحریف تاریخ است و مشکل دیگر ساختن یک دنیای نوین. حتی نیاز دارد تا ما ذهن‌های آزادتری داشته باشیم و در چارچوب ارزش‌های کلی مقبول در جامعه و جهان به طراحی بپردازیم. منبع: مهر

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.