میزگردی با گیلآبادی، یزدانی، تیرانداز، پاوهنژاد و عباسپور، عوامل «عاشقانههای خیابان»
اندیشه غلط، جامعه انسانی را به انحطاط میکشاند
رضا آشفته
«عاشقانههای خیابان»، با نویسندگی مشترک بهمن عباسپور و محمد چرمشیر و کارگردانی شهرام گیلآبادی، جدیدترین اثر گروه تئاتر «ب»، این روزها در سالن استاد سمندریان تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه رفته است. گروه تئاتر «ب» گروهی پژوهشیاجرائی است که سعی دارد تئاتر فضا را برای تعامل صحنه و تماشاگر تولید کند. این گروه با دغدغههای اجتماعی خود در مقابل روشنفکرمآبیهای بیپایه و تحجر دگم که میتوانند افراط و تفریط به وجود بیاورند نقد دارد. این گروه با معرفتاندیشی برای رسیدن به توسعه فکری جامعه خود گام برمیدارد. اجراهای این گروه تعاملی بوده و سعی این تعامل بهرهگیری از اندیشه و اطلاعات تماشاگر برای شکلدادن به یک درام مؤثر است. گروه تئاتر «ب» تلاش میکند تماشاگرش را در فضایی طراحیشده قرار دهد تا با توجه به شکلگیری روایت شخصی وی، فراتئاتری برای تماشاگر پدید بیاید. رضا یزدانی، سیما تیرانداز، الهام پاوهنژاد و ژاله صامتی، گروه بازیگران این نمایش را تشکیل میدهند. «عاشقانههای خیابان» روایتی عاشقانه از زندگی پیچیده و دشوار زنان دستفروش در خیابانها و مترو است. به بهانه این اجرا با شهرام گیلآبادی؛ کارگردان نمایش، بهمن عباسپور؛ یکی از نویسندگان اثر و الهام پاوهنژاد، سیما تیرانداز و رضا یزدانی از گروه بازیگران نمایش گفتوگو کردهایم که در ادامه میخوانید.
آیا پروسه آمادهسازی «عاشقانههای خیابان» هم مانند «یکدقیقهوسیزدهثانیه» بر مشاهده و پژوهش مبتنی بوده است؟ شهرام گیلآبادی: کار اجتماعی بدون کار پژوهشی معنا ندارد. این نمایشنامه هم مثل «یکدقیقهوسیزدهثانیه» به صورت جمعی نوشته شد. بهمن عباسپور، خود من و محمد چرمشیر این متن را آماده کردیم. آقای چرمشیر کار نهایی نمایشنامه را انجام میدهد. بیشتر کارهای پژوهشی را خود من بههمراه تیمهایی که از متخصصان حوزههای مختلف در آنها بهره گرفته میشود. قصههای پژوهشی با استفاده از مصاحبههای مختلف و مشاهدات ما شکل میگیرند. در نتیجه قصهها مبتنیبر واقعیت هستند. بعد از این مرحله، ما درامی مبتنیبر واقعیت داریم که باید از صافی وجودی نمایشنامهنویس عبور کند و در نهایت تبدیل به هنر شود. این هنر، هم پژوهش را درون خود دارد و هم توجه به موضوعات دراماتیک را دارد و هم تجمیعی است از آدمهای مختلف. پس اثری تازه، اما مبتنیبر پژوهش خلق میشود. حال که نمایش به اجرا رسیده است، شبهای عزیز و خاصی را پشتسر میگذاریم، چون ما در این کار نگاه نافذی به فضای اجتماعی داریم. هنر بدون اعتراض و نقد، هنر نیست. تئاتر من تفکر من است. «عاشقانههای خیابان» قصهای پژوهشی است که سر سازگاری با روشنفکرمآبی و تحجر ندارد. از رابطههای عجیبوغریب بینفردی تا تحجر و جمود فکری را به بازخواست میکشاند. مردم از افراط و تفریط خستهاند. از حمایت مردم عزیزی که با هرم نفسهایشان ما را یاری میکنند ممنون هستم. جنگ بین خیر و شر ابدی و ازلی است و خدایوارههایی که ما برای خود تولید کردهایم باید با تبر حقاندیشی به تاریخ سپرده شوند. اندیشه غلط جامعه انسانی را به انحطاط میکشاند. بهمن عباسپور: شبی شهرام گیلآبادی از من خواست با او بروم و وضعیت کارتنخوابها را ببینم. آن شب مرا با تعدادی کارتنخواب آشنا کرد و قرار شد در پروسهای قصههایی از کارتنخوابهای مختلفی را بشنویم و یک پروژه پژوهشی تعریف شد. با حدود 70 کارتنخواب صحبت کردیم. در پروسه این تحقیقات به دستفروشان مترو رسیدیم. دیدیم برخی از بچهها که میخواهند سروسامان پیدا کنند، وارد مترو میشوند و شروع به کار در این بخش میکنند. به این دلیل به سراغ دستفروشان مترو رفتیم و تحقیقاتی روی آنها آغاز کردیم. باز هم یک جامعه آماری بالغ بر 70 نفر داشتیم که با آنها صحبت کردیم. این جامعه آماری شامل بچههای کوچکی که در مترو کار میکردند، زنان دستفروش و مردانی که در مترو کار میکنند، بود. داستانهای مختلفی به ما دادند که آنها را کنار یکدیگر گذاشتیم و میان برخی از آنها بهگزینی کردیم. از سویی دیگر به موازات این تحقیق، پروژهای دیگر درباره موزیسینهای خیابانی داشتیم، چون هر دو گروه اصل و اساس کارشان در خیابان بود و در چیدمان متن نیاز به فضایی موسیقایی هم داشتیم، به سراغ بحث موسیقی رفتیم و کمی پررنگترش کردیم. درواقع استارت کار از «یکدقیقهوسیزدهثانیه» خورد و تا امروز ادامه پیدا کرد. سیما تیرانداز: دغدغه خود من بهعنوان سیما تیرانداز کارگردان، آگاهسازی جامعه درباره مسائل و مشکلات جاری در جامعه است. در نتیجه آدمهای جامعهام را میشناسم، باوجوداین روزی که تصمیم گرفتم در «عاشقانههای خیابان» بازی کنم، با اینکه چندباری سوار مترو شده بودم، ریسک سوارشدن به مترو را دوباره قبول کردم. مترو محیطی است که شما کاملا با مردم در ارتباط قرار میگیرید و در شرایطی که سریالهایی که در آنها ایفای نقش کردهام روی آنتن بود، خود را در این موقعیت قرار دادم و این حضور بهشدت به من کمک کرد. چیزهایی دیدم که برای این جنس کار بسیار مناسب بود. یک اتفاق جالب هم برای من رخ داد. شهرام گیلآبادی یکبار به من گفت: «سعی کن از زنان دستفروش مترو عکس بگیری». زنان دستفروش چنان جیغودادی سر من کشیدند که تا گوشهایم سرخ شده بودند! شانس آوردم و یکی از این زنان مرا شناخت و به بقیه گفت که من بازیگر هستم که باعث شد غائله ختم به خیر شود. الهام پاوهنژاد: در برخورد با زنان دستفروش که شهرام گیلآبادی برای آشنایی بیشتر ما با نقش ما را با آنها مواجه کرد، ترکیبی از سه حس داشتم، هم بهعنوان راهنما و سوژهای برای ایفای نقش به آنها نگاه میکردم، هم با آنها همراه شدم و هم دلم برایشان میسوخت. من درمانگر یا مددکار نیستم؛ من بهعنوان آرتیست و کسی که کار هنری میکند، وظیفه دارم دردها و معضلات را مطرح کنم و سؤال به وجود بیاورم. درمان یا رفع معضل، برعهده من نیست، بلکه من بهعنوان خالق اثر هنری و هنرمند باید اندیشهای را فعال کنم تا بهدنبال راهحل بگردد. البته قطعا بهعنوان بازیگر نباید شخصیتها را قضاوت کنیم، چون روی بازخورد مخاطب تأثیر میگذارد و انگار داریم بهجای مخاطب تصمیم میگیریم. بازیگر باید خود را در موقعیت نقش قرار دهد تا بتواند نقش را باور کند، آن را درک کند، احساسش کند و منتقلش کند. ما شاهد سه دوره از زندگی فرزانه هستیم که توسط سه بازیگر ایفا میشود. چگونه سیر میان سه دوره زندگی و زیست خود بهعنوان بازیگر را هماهنگ کردید که سه شخصیت در قالب یک نفر دیده شوند؟ پاوهنژاد: یادمان نرود که کل داستان ما در هفت سال اتفاق میافتد؛ چون روند پیشرفت مترو در هفت سال اتفاق افتاده است. شاید همین مسئله، تلخترین بخش ماجرا را رقم بزند؛ زنی که شور و شعف حتی تینایجرگونهاش را در قالب زن اول که سیما تیرانداز آن را بازی میکند، میبینیم در مدت هفت سال به پیریای میرسد که کاملا مخاطب را به این اشتباه میاندازد که من نقش میانسال را بازی میکنم و ژاله صامتی دوران کهنسالی او را ایفا میکند. درواقع روح شخصیت داستان ما، دارد پیر میشود و به شکست میرسد و سرخورده میشود. در بخش اول، بخش عاشقپیشگی، رؤیا و خیالبافی فرزانه را میبینیم، در بخش من وجوه جنگجویی این شخصیت برای کارش را شاهد هستیم که وارد رئالیسم زندگی شده است؛ تلخیهای کار و شغل فرزانه در این بخش نمود بیشتری مییابد و در بخش سوم شرایط خاص این زن بعد از شکست دیده میشود. برای خود من که میانسال هستم، بازیکردن نقش خیلی عجیب و سخت نیست؛ چون در کار بازیگری میدانیم نقش یک جوانتر را بازیکردن سادهتر از بازیکردن شخصیت مسنتر از خود است؛ چون میدانید سنی که قبلا تجربهاش کردهاید، چه زیروبمهایی دارد؛ اما برای بازیکردن در نقش مسنتر نیاز به تحقیقات میدانی و استفاده دیداری از پیرامونتان را دارید. تیرانداز: برای ساختن هر نقشی، بخشی از آن از درونم میجوشد که واقعا نمیدانم از کجا میآید و بخشی دیگر از مشاهداتم و بیتفاوتنبودنم نشئت میگیرد. زنان و مسائل مربوط به آنها دغدغه ذهنی من هستند و با افتخار این نکته را اعلام میکنم. البته مردها و مشکلات آنها هم از دغدغههای من هستند؛ اما به زنها به گونهای دیگر نگاه میکنم؛ چون جنس کاری که انجام میدهم، این نوع زاویه دید را طلب میکند. من 25 سال با چنگودندان خودم را بالا کشیدم. وقتی که میخواستند من را بهعنوان یک زن، حذف کنند یا زمانهایی که نمیخواستند من را ببینند و... مبارزه کردم و به قول معروف حرفم را زدهام. وقتی به من گفته میشد که دستمزد خانمها از آقایان کمتر است، ایستادم و حرفم را زدم. دوست نداشتند بشنوند؛ اما من حرفم را زدم! برای تکتک چیزهایی که به دست آوردهام و الان از آنها استفاده میکنم، جنگیدهام. شاید این بار تجربهای که در این سالها کسب کردهام، اتفاقهای روی صحنه را رقم میزند. آقای یزدانی آیا برای رسیدن به نقش فرزاد، از روایتهای فرزانه هم استفاده کردید؟ رضا یزدانی: بله، استفاده کردم؛ چون از دید من فرزانه و اطلاعاتی که میدهد، مکمل نقش است و هرچه نمایش بیشتر پیش میرود، فرزانهها شخصیت را بیشتر پرورش میدهند و مخاطب او را بهتر درک میکند و طبیعتا بازی بازیگران و روایتی که آنها از فرزاد داشتند، برای ساختن مختصات نقش به من کمک بسیار زیادی کرد. وقتی در تمرینها بخشهای دیگر نمایش را میدیدم، به درک درستتری از فرزاد میرسیدم. نمایش «عاشقانههای خیابان» این روزها از سوی قشر وسیعی از مخاطبان مورد استقبال قرار گرفته است. یک بحث متن، توجه بیشتر به پیرامون و دیدن قشر آسیبپذیر جامعه است و بحث دیگر آن، تعامل و گفتوگو است که میتوان آن را حلقه مفقوده جامعه ما دانست. چه میزان به تأثیرگذاری دوسویه این نمایش امیدوارید؟ گیلآبادی: تلاش میکنیم تماشاگر ما در موقعیت دراماتیک خودانگاری داشته باشد؛ یعنی وقتی قصه فرزانه داستان ما را میبیند، انگارهاش مخاطب را به سمتی ببرد که تجربه شخصیت داستان روی تماشاگر تأثیر بگذارد و تماشاگر وارد قصه شود. حال با چه چیزی این کار را انجام میدهیم؟ هر انسان ذهنیت خاموشی دارد که با یک تلنگر و بهواسطه تجربه دیداری زنان دستفروش مترو دارد، این ذهنیت میتواند به حرکت واداشته شود. پس ما چند نکته را در نمایش داریم؛ یک: تماشاگر خود را جای شخصیت قرار دهد یا درباره آنها فکر کند و فراتئاتری تولید شود که سبب میشود بعد از دیدن تئاتر، ذهنش در ارتباط با موضوع فعال شود، دو: در پژوهشهای ما نشان داده میشود که زنی که در مترو کار میکند، فقط دنبال درآمد نیست؛ بلکه برای امنیت بیشتر به این مکان آمده است، سه: مترو از نظر رونق بازار و تجمیع آدمها برای دستفروشان بازار مناسبتری است، نکته چهارم این است که زنان و کودکانی که در مترو کار میکنند، اگر منفرد دیده شوند و درگیر شبکههای سودجویی که از این افراد بهرهکشی میکند، نشوند، نانی سر سفرههای خود میبرند که با توجه به شرایط مترو، جای دیگری به دست نمیآید؛ پس اگر نمایش را اجرا میکنیم، برای این است که صدای زنان یا بچههای خاموشی باشیم که صدایی ندارند و تلاش میکنند ممر درآمدی داشته باشند. اگر پشتیبانی اجتماعی صورت میگرفت، میتوانستند با شرایط بهتری به سمت درآمدزایی بروند. تیرانداز: ایرانیها درگیر بایدها و نبایدها هستند و این بایدها و نبایدها از دوران کودکی و با جملاتی مانند «برو عمو رو بوس کن»، «به عمو سلام کن»، «باید بیای مهمونی و تو جمع بشینی» و... شروع میشود. این جنس از تربیت، دو نوع نتیجه دارد؛ یا افرادی که تحویل جامعه میشوند عصیانگرانی هستند که حتی اصول اولیه ادب را هم رعایت نمیکنند یا میآموزند که همیشه سکوت کنند و تبدیل میشوند به نسلی سوخته. البته معتقدم ما در مرحله گذار هستیم، بسیار زود سنتیبودن را رها کردیم و رسیدیم به مدرنیته؛ اما مسیر درست سنتیبودن به مدرنیته را طی نکردیم. شاید در این برهه زمانی، آغاز طی این مسیر باشد و 30، 40 یا 50 سال بعد بتوانیم از این مرحله گذر کنیم و بسیار متأسفم که در آن زمان، من دیگر نیستم که این اتفاق را ببینم! «یکدقیقهوسیزدهثانیه» اثری مونولوگمحور بود، اما در «عاشقانههای خیابان» شاهد هستیم که برخی از گرهها با دیالوگ بازگشایی میشوند. این بخش در موسیقی هم دیده میشود. در اجرای قبلی شاهد بودیم که «هنگ درام» نواخته میشد و آوای یکی از بازیگران آن را همراهی میکرد، اما در «عاشقانههای خیابان» یک گروه موسیقی رضا یزدانی را همراهی میکند و برخی از بخشها هم بهصورت همصدا پیش میرود. این چندصدایی و تکصدایی به چه صورت انتخاب شد؟ گیلآبادی: نه در «یکدقیقهوسیزدهثانیه» و نه در «عاشقانههای خیابان» چیزی بهعنوان مونولوگ نداریم. در هر دو اثر گفت بازیگر با گوی تماشاگر دیالوگ را شکل میدهد. البته در هر دو ما شاهد گفتوگوی درونی شخصیتهای نمایش هستیم اما چون «عاشقانههای خیابان» قصهای عاشقانه و بههمپیوسته است که هر سه زن نقش یک نفر را بازی میکنند، تمهید اجرائی چیز دیگری است و اصولا ما با اجرای اینتراکتیوی متفاوتی مواجه هستیم. وقتی ما کار اینتراکتیو میکنیم، گفت را از سمت بازیگر داریم و گو را از سمت تماشاگر و اینگونه دیالوگ شکل میگیرد. درباره حضور سازهای مختلف هم شرایط به همین گونه است. باید به یاد داشته باشیم با اثری مواجهیم که از زمان تولد تا جایی پیش میرود و تمام میشود پس با کار دیگری قابل قیاس نیست. شاید استیل یا تکنیک کار به هم نزدیک باشند اما هر اثری به شکل پدیدارشناسانه داخل خود بررسی میشود و با آثار دیگری قابل قیاس نیست. شاهد نوعی جدائی در نمایش هستیم و درنتیجه طراحیها هم در جهت همین جدایی صورت گرفته است. عاشقانگی در موسیقی این نمایش کاملا لحاظ شده است. عباسپور: در «یکدقیقهوسیزدهثانیه» جزیرههای مجزایی داشتیم که محور همه آنها بحث کارتنخوابی بود اما در «عاشقانههای خیابان» تنها بحث کارتنخوابی یا کارکردن در مترو را نداریم، بلکه موضوعی بسیار ساده، یعنی عاشقشدن را در نظر گرفتهایم و این داستان را در قالب دو تیپ آدم مختلف قرار دادیم. اینبار قصه از سوی سه بازیگر که در واقع یک نفر هستند، روایت را بهتر و شاید صمیمیتر از خشونت جاری در «یکدقیقهوسیزدهثانیه» نشان میدهد. در «یکدقیقهوسیزدهثانیه» اتفاق بسیار خوبی برای من افتاد. زمانیکه پروسه نگارش متن به پایان رسید، نمایشنامه من 34 صفحه شده بود و نمیتوانستم حتی کلمهای از متن حذف کنم! متن را به محمد چرمشیر دادیم و متنی که او به من تحویل داد، 29 صفحه بود. هنوز متن را نگه داشتم، بخشهایی که او هایلات کرده بود، قسمتهایی که از دید او باید حذف میشد و... کلاس آموزشی بزرگی برای من بود. او یک کلاس نمایشنامهنویسی فوقالعاده به من داد. او انسانی بسیار نرم است و مثل استاد با تمام افراد گروه رفتار میکند. برای «عاشقانههای آرام» هم تجربه بسیار خوبی داشتیم. در اپیزود نخست که رضا یزدانی وارد میشود، مخاطب بسیار استقبال میکند و میخندد. این کار کاملا تعمدی بود. این بخش حدود پنج دقیقه دیگر هم ادامه داشت چون میخواستم تماشاگر با وجود همه دوگانگیهای کاراکتر عاشق او شود، اما محمد چرمشیر این بخش را حذف کرد چون با وجودی که صحنه قدرتمندی است، میتواند به صحنههای دیگر لطمه بزند و بیشازحد مورد توجه قرار گیرد. نظارت محمد چرمشیر بر اجرای نمایشنامه و بازنویسیای که انجام داد برای تکتک ما مثل یک کلاس آموزشی بود. نمایش «عاشقانههای خیابان» اثری بازیگرمحور است چون قرار است بازیگر و مخاطب وارد چالش شوند و باید نقش برای بازیگر کاملا درونی شود. در پروسه تمرین چه میزان دست بازیگر را برای درآوردن نقش باز گذاشتید؟ آیا بازیگران هنگام اجرا هم میتوانند در راستای هدفگذاری نمایش، در نظر خود تغییر بهوجود بیاورند؟ گیلآبادی:نمایش ما یک اثر تعاملی است و بازیگر با تماشاگر وارد تعامل میشود. از سویی دیگر من به این نمایش، تئاتر فضا میگویم. تئاتر فضا تئاتری است که سعی میکند روی چهار دسته فضا اعم از فضای درونی، فضای جلدی، فضای هوایی و فضای ذهنی کاری جدی صورت دهد تا از پنج حس و شش احساس جدی تماشاگر استفاده کند تا هدف اثر در ذهن تماشاگر شکل بگیرد؛ به همین دلیل در برخوردی که بازیگر حرفهای با تماشاگر دارد، ممکن است برخی از نکات مطرح شوند که کمی فضا را تحتتأثیر قرار دهد اما این فضایی که ما به سمتش میرویم کاملا طراحی شده تا به منطق و فلسفه اجرا برسیم. پاوهنژاد: شهرام گیلآبادی در ذهن خود کاملا میداند چه میخواهد اما در آن راستا ذهن بازیگر را آزاد میگذارد تا از هرآنچه دارد استفاده کند. با وجود احترامی که برای تمام عزیزان و کارگردانمان قائل هستم، معتقدم این رویکرد، وجه تمایز یک کارگردان هوشمند است. اینکه بازیگر بتواند هرروز همراه خود چیز جدیدی به تمرین بیاورد و کارگردان نظر خود را درباره آن بدهد، قشنگترین اتفاقی است که میتواند برای یک بازیگر رخ دهد. تعامل و بدهبستانی بهوجود میآید که هم من بهعنوان بازیگر همواره به نقشم و خلق موقعیتها و لحظههای جدید فکر میکنم و هم برای کارگردان کشف اتفاقهای تازه در بازیگرش جذاب است. آقای یزدانی شما دو قطعه «عشقت» و «مترو» را در نمایش اجرا میکنید. چه شد که از میان تعداد زیادی قطعه که برخی عاشقانه و برخی اجتماعی بودند، این دو قطعه انتخاب شد؟ یزدانی: شهرام گیلآبادی از ابتدا «مترو» را انتخاب کرده بود و قرار بود در انتها اجرا شود. قطعه عاشقانه دیگری را برای میانه اجرا انتخاب کرده بود اما چون «عشقت» تازه منتشر شده بود و در سریال «از یادها رفته» مورد استقبال بسیاری از مردم قرار گرفته بود، احساس کردم برای این اجرا بسیار مناسب است. این قطعه کاملا عاشقانه است و با فضای کار بسیار همخوانی دارد و این ایده با موافقت شهرام گیلآبادی همراه شد. از سویی دیگر جدیدبودن قطعه سبب میشود شاهد نوعی تعامل موسیقایی هم باشیم و مخاطبان برای اجرای ترانه با ما همراهی و همخوانی کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.