|

درام، فلسفه و زيبايي‌شناسي

شرق: «به‌صحنه‌بردن فلسفه» با عنوان فرعي «فصل مشترك‌هاي تئاتر، اجرا و فلسفه» عنوان مجموعه مقالاتي است از نويسندگان مختلف كه با ويراستاري د.كراسنر و د.سالتز و با ترجمه نريمان افشاري در نشر بيدگل منتشر شده است. اين كتاب آن‌طور كه از عنوان فرعي‌اش هم برمي‌آيد، با هدف بررسي موضوعات كليدي تئاتر و اجرا از چشم‌انداز فلسفه نوشته و جمع‌آوري شده است. ويراستاران كتاب در مقدمه‌شان به اين نكته اشاره كرده‌اند كه اگرچه در سال‌هاي اخير شاهد دوران طلايي نظريه‌هاي اجرا بوده‌ايم كه متكي بر مردم‌شناسي، جامعه‌شناسي، زبان‌شناسي، روان‌كاوي، نظريه سياسي، مطالعات فرهنگي و فمينيسم و... هستند، اما به ندرت از منظر فلسفه به تئاتر و اجرا توجه شده و فلاسفه متأخر نيز بيش از آنكه به تئاتر توجه كنند به شاخه‌هاي ديگر هنر و از جمله به نقاشي، موسيقي و سينما توجه نشان داده‌اند. از اين‌رو ويراستاران كتاب قاعده اصلي اين اثر را پرداختن مستمر به فلسفه و نظريه اجرا دانسته‌اند:‌ «هدف اين است كه از طريق پرداختن به مطالعات موردي به جنبش‌هاي فلسفي و مكاتب فكري بحث‌هايي را پيش بكشيم كه اهميت انتقادي دارند. اين كتاب به‌گونه‌اي تدارك ديده شده كه علاوه بر جالب و برانگيزاننده بودن براي كارشناسان اين حوزه براي افراد غيرمتخصص كه شايد با فلسفه تئاتر و اجرا آشنا نباشند نيز مفيد باشد». «به‌صحنه‌بردن فلسفه» از سه بخش با اين عناوين تشكيل شده: «تاريخ و روش»، «حضور» و «دريافت». در هر فصل از چشم‌انداز فلسفي خاصي به موضوعات و پرسش‌هاي بنيادين مربوط به تئاتر و اجراي زنده توجه شده است. ‌نويسندگان مقالات كتاب، پژوهشگران حوزه اجرا و فلاسفه‌اند و در اين ميان يك مقاله نيز با مشاركت نويسندگاني از هر دو حوزه نوشته شده است. مقالاتي كه در اين كتاب گردآوري شده‌اند، گستره وسيعي از رويكردهاي فلسفي از فلسفه تحليلي تا پديدارشناسي، و از واسازي تا رئاليسم انتقادي را دربر مي‌گيرد. ويراستاران در جايي از مقدمه‌شان درباره رويكرد مقالات نوشته‌اند: «مطالبي كه در اين كتاب طرح مي‌شود بناست كه خواننده را درگير كند، برانگيزاند و در نهايت مفاهيم تئاتري را در جستارهاي فكري برجسته سازد. هيچ ايدئولوژي خاصي در اين كتاب غالب نيست، و هيچ انحصار و تعصب فكري‌اي هم موضوعات انتخابي را به سمت و سوي خاصي نبرده است. اميد داريم كه اين مجموعه چالش‌هاي ديگري به دنبال آورد، به‌طوري كه گفت‌وگوي كنوني را، چنان‌كه شايد مدنظر افلاطون بود، تداوم بخشد». ويراستاران تئاتر و فلسفه را دو عرصه‌اي كه از يك خانواده برآمده‌اند معرفي كرده‌اند و پيوند اساسي ميان اين دو حوزه را مربوط به عمل ديدن دانسته‌اند. بر اين اساس سه مقاله آغازين كتاب فصل مشترك تاريخ مطالعات تئاتر و اجرا با تاريخ فلسفه را بررسي كرده‌اند. نويسندگان بخش دوم كتاب به اهميت و معناي «حضور» در بافتار اجراي زنده توجه كرده‌اند. شش مقاله بخش سوم نيز كم‌وبيش به روابط ميان تماشاگر و رخداد اجرائي پرداخته‌اند و به طور خاص به اين نكته توجه كرده‌اند كه تماشاگر چگونه اجراي تئاتري را دريافت و درك مي‌كند. به‌طور كلي هر فصل از اين كتاب به منظور «درگيرشدن در و گفت‌وگوكردن با شكلي از فلسفه تئاتر» درنظر گرفته شده است. «ايدئولوژي زيبايي‌شناسي» عنوان كتابي است از تري ايگلتون كه مدتي پيش با ترجمه مجيد اخگر در نشر بيدگل به چاپ رسيد. اين كتاب را مي‌توان يكي از مهم‌ترين آثار ايگلتون دانست كه در آن خاستگاه‌هاي پنهان در شكل‌گيري حوزه‌اي كه زيباشناسي نام گرفته را مورد بحث قرار مي‌دهد. البته آن‌طور كه خود ايگلتون مي‌گويد، اين كتاب تاريخ زيبايي‌شناسي نيست چراكه در اينجا از كنار بسياري از زيبايي‌شناسان مهم گذشته است. ايگلتون در اين كتاب پروژه‌اي ديگر را دنبال مي‌كند و به بيان خودش، «اين كتاب درواقع كوششي است براي يافتن راه دسترسي‌اي به برخي از مهم‌ترين پرسش‌هاي تفكر اروپايي مدرن در مقوله‌ زيبايي‌شناسي-يعني روشني‌بخشيدن به طيفي از مسائل اجتماعي، سياسي، و اخلاقي گسترده‌تر از اين زاويه خاص». از اين‌رو مي‌توان گفت كه روايت ايگلتون از تاريخ زيبايي‌شناسي مدرن به جاي آنكه صرفا مروري بر ديدگاه‌هاي مختلف متفكران درباره هنر باشد، به پيوندهاي زيبايي‌شناسي، اخلاق و سياست توجه مي‌كند و از اين رهگذر معنا و اهميت اثر هنري يا تجريه زيبايي‌شناسي را نشان مي‌دهد. مترجم كتاب در بخشي از يادداشت كوتاهش در ابتداي كتاب درباره اهميت اين اثر ايگلتون نوشته:‌ «كتاب ايگلتون، از جمله كتاب‌هاي مهمي است كه در طول دهه‌هاي اخير و در پي احياء توجه به زيبايي‌شناسي، به عنوان يك سنت فكري متمايز و خاستگاه مغفول‌مانده بسياري از مباحثات فلسفه نيمه سده بيستم به بعد، نوشته شده است. از جمله ويژگي‌هاي اين توجه تازه، نشان‌دادن خاستگاه بسياري از مقولات و مفاهيم فلسفه عمدتا فرانسوي دهه‌هاي اخير در انقلاب فكري رمانتيسم و ايده‌آليسم آلماني است كه زيبايي‌شناسي نيز تا حدود زيادي نتيجه همان بوده است. اين سنت فكري آلماني در عين اين‌كه امكان نگاهي بازانديشانه، كل‌نگر، و انتقادي به تحولات فكري دهه‌هاي اخير را فراهم مي‌كند، ابزارهاي لازم براي نقد و امكان فراتر رفتن از نيهيليسم و خودآزاريِ فكريِ تفكر انتقادي دهه‌هاي اخير و، در چارچوبي كلي‌تر، سرگرداني فكري-عملي حاكم بر بسياري از كرانه‌هاي عيني و ذهني فرهنگ و جامعه پست‌مدرن را در اختيارمان مي‌گذارد». «ايدئولوژي زيبايي‌شناسي» چهارده فصل دارد و ايگلتون به ترتيب به متفكران انگليسي، كانت، شيلر، فيشته، شلينگ، هگل، شوپنهاور، كيركه‌گارد، ماركس، نيچه، فرويد، هايدگر، بنيامين و آدورنو مي‌پردازد و در فصل پاياني كتاب نيز ضمن پرداختن به فضاي پست‌مدرنيستي دهه‌هاي آخر قرن بيستم و طرح ديدگاه‌هاي چهره‌هايي چون فوكو، ليوتار و هابرماس، جمع‌بندي خود از بحث را هم ارائه مي‌كند. ايگلتون امر زيبايي‌شناسي را مفهومي كاملا تناقض‌آميز مي‌داند و معتقد است كه تنها تفكر ديالكتيكي مي‌تواند حق مطلب را درباره آن ادا كند. او مي‌گويد كه يكي از پيامدهاي ناسالم‌ترين بخش اعظمي از نظريه فرهنگي در دوران معاصر، به‌فراموشي‌سپردن اين عادت ديالكتيكي است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.