|

دريچه

محمد رضايي‌راد . نویسنده و کارگردان

فرشته تاريخ به روايت مؤلف شباهت سقراط و بنيامين

در تاریخ فلسفه قرن بیستم و در حیطه نظریه ادبی مدرن، والتر بنیامین از هر حیث شمایل یگانه‌ای دارد. دوستی بنیامین با گرشوم شولم ـ متفکر یهودی ـ موجب آشنایی او با عرفان و الاهیات یهود شد. به‌عوض رابطه عاشقانه‌اش با آسیه لاسیس، بازیگر تئاتر روس و رفاقت عمیقش با برتولت برشت، نمایش‌نامه‌نویس و کارگردان آلمانی و همچنین آشنایی‌اش با حلقه فکری فرانکفورت او را به سمت مارکسیسم کشاند. این‌همه باعث شد جستارهای ادبی و رساله‌های فلسفی و سیاسی او آمیزه‌ای باشد از رویکردهای مارکسیستی و مفاهیم الاهیاتی با زبانی آمیخته به تمثیل و استعاره و شعر. این زبان شاعرانه فلسفی شاید هیچ‌جا مانند تفسیر کوتاهش بر نقاشی پل کله با عنوان «فرشته نو» عیان نباشد. آنجا که او با نگاه عمیق تاریخی‌ و با زبانی پرشور فرشته را به شاهدی بدل می‌کند که بر تمام تاریخ ستم ـ از پیش تا پس ـ چشم دوخته است. این تفسیر در خلال رساله «تزهایی درباره مفهوم تاریخ» نوشته شد. این رساله کوتاه جزء آخرین نوشته‌های بنیامین است که در آن او مفاهیم الاهیاتی را با رادیکالیسم انقلابی درآمیخته و طنینی پرشور و مسیحایی دارد. انگار این رساله وصیت‌نامه‌ای ا‌ست که فیلسوف برای تاریخ باقی گذاشته است. از این منظر «فرشته تاریخ» کسی نیست جز خود بنیامین. درواقع همین تعلق‌خاطر فلسفی و هنری بود که بنیامین را به سوی برشت کشاند. بنیامین از پرشورترین هواداران انقلابی بود که برشت در تئاتر ایجاد کرده ‌بود. برشت کوشید در برابر شکل مسلط نمایش‌نامه‌نویسی که «تئاتر دراماتیک» یا «تئاتر ارسطویی» خوانده می‌شود، شکل فراموش‌شده‌ای از تئاتر را احیا کند که به «تئاتر اپیک» یا «تئاتر روایی» موسوم است. بنیامین از نخستین کسانی بود که کوشید همراه با برشت نظریه تئاتر روایی را شرح و بسط دهد. او و برشت در تئاتر ارسطویی یا دراماتیک خطری را مشاهده می‌کردند که خودشان تخدیر یا هیپنوتیزم تماشاگر می‌خواندند و در برابر، تئاتر روایی را واجد نوعی آگاهی‌بخشی می‌دانستند که باید بتواند تماشاگر آگاه پرورش دهد. تئاتر اپیک برای برشت و بنیامین تنها دارای جنبه‌های روایی نبود، بلکه می‌توانست واجد خصلتی جدلی و دیالکتیکی نیز باشد و همین مسئله بود که آنان را خواه‌ناخواه به نخستین چهره دیالکتیکی تاریخ فلسفه؛ یعنی سقراط، متصل می‌کرد. آنان در اندیشه سقراط - و شاید در مرگش- نوعی قدرت آگاهی‌بخشی و رهایی‌بخشی را مشاهده می‌کردند. سقراط هم شمایل یگانه در تاریخ فلسفه دارد. او نخستین شهید فلسفه بوده و یگانگی بنیامین در فلسفه قرن بیستم چندان دور از یگانگی سقراط نیست. فرجام آنان شباهتی غریب با هم دارد. تراژدی بزرگ بنیامین در این بود که در یکی از ظلمانی‌ترین ادوار تاریخ بشری زیسته بود؛ یعنی دوران خیزش فاشیسم و جنگ جهانی دوم. او، هم به‌خاطر تعلقش به مارکسیسم و هم به‌خاطر تبار یهودی‌اش، از چنگ نازی‌ها گریخت و مدتی در فرانسه در تبعید به‌سر برد، اما پس از اشغال فرانسه به دست ارتش نازی کوشید مانند دوستان فیلسوفش ـ تئودور آدورنو و هانا آرنت ـ به آمریکا بگریزد، اما در حین فرار از کوهستان پیرنه به چنگ مرزبانی اسپانیایی افتاد. او پیش از آنکه مرزبانان اسپانیایی او را به گشتاپو تحویل دهند با مورفین به زندگی خود خاتمه داد. برای ما پیوند بنیامین و سقراط در همین‌جاست: در نوعی پیوند استعلایی میان مورفین و شوکران، بر زمینه یک تئاتر روایی و دیالکتیکی و با پس‌زمینه‌ای از مسیحا و فرشته‌تاریخ. این نمایش‌نامه نمی‌تواند خود را از زیر سایه سقراط و برشت رها کند. تئاتر اپیک برشت شکل نمایش‌نامه را تعیین می‌کند و تراژدی مرگ سقراط، روح آن را رقم می‌زند. تقریبا تمام آنچه را که در این یادداشت کوتاه شرح داده‌ام در این نمایش خواهید یافت. تنها می‌ماند پاسخ به یک پرسش که «اصلا چرا اکنون و اینجا نمایشی درباره بنیامین؟» که لابد آن را هم باید خود در طول نمایش دریابید.

تبریک انجمن بازیگران سینما به حامد بهداد شورای مرکزی انجمن بازیگران سینمای ایران در پیامی دریافت جایزه بهترین بازیگر نقش اول مرد از جشنواره سینمایی شانگهای را به حامد بهداد تبریک گفت. متن پیام به شرح زیر است: جناب آقای حامد بهداد بازیگر ارزنده سینمای ایران افتخارات سینمای نجیب و ملی ما از درخشش‌های تحسین‌برانگیز هنرمندانی چون شما شکل می‌گیرد. دریافت جایزه بهترین بازیگر مرد از جشنواره سینمایی شانگهای را به حضور جنابعالی تبریک عرض نموده و موفقیت‌های بیش از پیش برایتان آرزو می‌کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.