نوریس راسل و نمودارش
حسن فتاحي.عضو هيئتتحريريه فصلنامه نقد كتاب علوم محض و كاربردي
نمودار ایچ-آر در اخترفیزیک ستارهای نام دو دانشمند را یدک میکشد؛ آینار هرتسپرونگِ دانمارکی و هنری نوریس راسل. هنری نوریس در خانوادهای آمریکاییتبار در 25 اکتبر 1877، برابر با سوم آبان 1256 مقارن با عصر ناصری در نیویورک به دنیا آمد. پدرش کشیش یا کاردار کلیسای پروتستان و مادرش الیزا، بانویی بود که در ریاضیات جایزهای کسب کرده بود. نوریس در خاطراتش نوشته است وقتی پنج سال داشت مادرش و مادربزرگش گذر زهره را به او نشان داده بودند. نوریس جوان با نمرههای بسیار عالی، فراتر از حد انتظار دبیرستان را به اتمام رساند و وارد دانشگاه پرینستون شد. او در دانشگاه هم خوش درخشید و با رتبه ممتاز دانشآموخته شد. هنری راسل در سال 1900 از پایاننامه دکترایش با سرپرستی یکی از نامورترین اخترشناسان آن زمان، چارلز یونگ، دفاع کرد. استاد راهنمای او از پیشگامان طیفسنجی خورشید بود. بعد از دکترا او به دانشگاه کمبریج انگلستان نقلمکان کرد. در آنجا مشغول تدریس و تحقیق بود. مدتی هم مدیر رصدخانه دانشگاه بود تا اینکه در سال 1912 استاد تمام نجوم در پرینستون شد. در کمبریج همکار ریاضیفیزیکدان و اخترشناس نامور، جورج داروین بود. جورج داروین که افتخار دریافت لقب سِر را داشت، یکی از فرزندان چارلز داروین معروف، طبیعیدان مبدع نظریه تکامل است. جورج داروین اولین اخترشناسی بود که پیشنهاد نظریه جداشدن ماه از زمین را ارائه داد. راسل یکی از پیشگامان استفاده از فیزیک اتمی برای تجزیه و تحلیل ستارگان بود. به همین دلیل، هم او را یکی از بنیانگذاران اخترفیزیک نوین ميشناسند. راسل شرایط فیزیک و ترکیب شیمیایی جوّ ستارگان را بررسی کرد و فراوانی نسبی عناصر را تخمین زد. نام راسل با نمودار ایچ-آر هم گره خورده که در راستای پژوهشهای او درباره اخترفیزیک ستارهای و تحول شیمیایی ستارگان است. در بازه زمانیای که در کمبریج حضور داشت، روی اختلافمنظر ستارگان برای اندازهگیری فواصل کارهای مهمی انجام داد. راسل به دانشگاهی که از آن دانشآموخته شده بود، بازگشت: دانشگاه صاحبنام پرینستون. میتوان گفت او بخش قابلتوجهی از عمر علمی خود را در همین دانشگاه صرف تحقیق کرده است. راسل معتقد بود آینده نجوم نه در جمعآوری دادههای بیانتها که در حل سؤالات مهم نظریه و رصد در تفاهم یا تقابل با هم هستند. او در پرینستون این اقبال را داشت که از اجتماعهای پرجمعیت برخی رصدخانههای آن زمان که بسیار ابزارمحور بودند، دور بماند و روی نظریههایش کار کند. در دورهای که راسل ریاست رصدخانه دانشگاه پرینستون را بر عهده داشت، رصدخانه به لحاظ فناوری پیشرفت ملموسی نداشت، اما راسل توانست چند دانشجوی محدود، ولی بهشدت اثربخش را تربیت کند؛ اخترشناسانی که هر یک بهتنهایی برای نجوم آن زمان آمریکا اعتبار و وزنهای به شمار میرفتند. معروفترین دانشجوی دکترای راسل، هارلو شیپلی بود. او در سال 1913 یعنی 20 سال قبل از تأسیس دانشگاه تهران در ایران، دکترای نجوم گرفته و به رصدخانه دانشگاه هاروارد میپیوندد. دانشجوی نامور دیگر راسل دونالد منزل است که دقیقا 10 سال بعد از شیپلی دکترا گرفت و همچون شیپلی به رصدخانه دانشگاه هاروارد پیوست. او در سال 1952 مدیر رصدخانه دانشگاه هاروارد شد. لایمن اسپیتزر یکی دیگر از دانشجویان خوشنام راسل است که در سال 1938 دکترایش را از پرینستون دریافت کرد. ردپای تأثیرات راسل را در روش پژوهش و کیفیت کار دانشجویانش، درحالیکه از استادان شاخص اخترفیزیک شده بودند، بهراحتی میتوان یافت. هارلو شیپلی استادش را «نابغه» توصیف کرده و اخترشناس بریتانیایی راسل را در زمان خودش برجستهترین اخترفیزیکدان نظریهپرداز خطاب کرده است. راسل مدتی را به پژوهش درباره تحول ستارگان و اندازهگیری ویژگیهای فیزیکی ستارگان گذراند. همچنین روی ستارگان دوتایی کارهای خوبی انجام داد. نتیجه همه پژوهشهای او جرقهای را در ذهن او زد که کمی زودتر از وی در ذهن اخترشناس دانمارکی، آینار هرتسپرونگ پدیدار شده بود. ستارگان با رنگهای گوناگون تابندگیهای متفاوتی دارند و برخی از ستارگان از الگوی حاکم بر ستارگانی که در حالت تعادل دماپاییاند، تبعیت نمیکنند. او نموداری مهم را ابداع کرده بود؛ همان نموداری که راهگشای فهم تحول ستارگان است: از تولد تا مرگ. توزیع ستارگان روی این نمودار دستاورد مشترک راسل و هرتسپرونگ بود. بعد از سالهای دهه 20 میلادی، وقتی فیزیکدان هندی، مغناد ساها، نظریه تعادل یونش را ارائه کرد، توجه راسل به سمت تحلیل آن در تحول ستارگان جلب شد و مقالات مهمی منتشر کرد. راسل یک دانشمند آزاداندیش مسیحی بود که معتقد بود علم و دین با هم در تضاد نیستند. او در 79سالگی چشم از جهان فروبست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.