آيا صنايع ميتوانند خورشيد را به خدمت خود درآورند؟
عبدالله مصطفايي
فرایندهای صنعتی یکی از پیشرانههای اقتصاد جهانی هستند. برای ساخت محصولات، تولید سوخت و مواد شیمیایی و نيز تولید مواد معدنی، فرایندهای پیچیده متنوعی وجود دارند و احتمالا در تمامی آنها به حرارت نیاز است و برای تولید این حرارت باید مقادیر معتنابهی سوخت مصرف كرد. از این رو تولید حرارت و بخار یک عنصر حیاتی در اقتصاد جهانی است و شاید به همین دلیل است که هرروزه انتشار گازهای گلخانهای رو به فزونی است. حال اگر بتوان با روشهای خلاقانه، بخار در مقیاس صنعتی و با استفاده از انرژی خورشیدی تولید كرد، آلایندهها کاهش یافته و هزینه کم میشود و این در زمره موضوعاتی است که یک بازی برد-برد برای صنعت و محیط زیست را در پی خواهد داشت. البته به نظر میرسد که در سالیان آتی میزان انتشار گازهای گلخانهای از بخش صنعت افزایش یابد چون جهان شاهد رشد شهرنشینی و رشد مصرف کالاها و خدمات است و این بخش باید به نحو مقتضی از میزان انتشار خود بکاهد و اصطلاحا پیش از رسیدن توفان، کشتیهای خود را بسازد. آمارها بیانگر آن است که ۷۴ درصد از انرژی مصرفی در صنعت به صورت حرارت است که باید برای آن به تولید بخار اقدام كرد. این اعداد گویای آن است که اگر به تولید بخار با استفاده از انرژی خورشیدی اقدام شود، شدیدا از میزان انتشارات این صنعت کاسته شده و مسیرهای نرفتهای به خدمت گرفته میشوند. قابل ذکر است که تکنولوژی صفحات فتوولتائیک برای تبدیل انرژی خورشیدی به برق از پیش وجود داشته است، ولی برای پاسخگویی به نیاز روزافزون صنعت باید حرارت را به مقدار کافی از خورشید گرفته و در خدمت فرایندهای صنعتی قرار داد. در یک سیستم انرژی خورشیدی از آینهها برای متمرکزکردن انرژی خورشیدی و گرمکردن و نهایتا تولید بخار با شرایط مورد نیاز صنعت استفاده میشود. مزیت دیگر این سیستم نیز توانایی آن در ذخیرهسازی حرارت به صورتي ساده است كه امکان تحویل ۲۴ساعته این گرما را میسر میكند و از این رو میتوان از آن به عنوان یک روش قابل اعتماد و ارزان برای تولید بخار نام برد. صنعت نفت به دنبال انرژی جایگزین کشور کویت اخیرا شرایط مناقصهاي برای ساخت متمرکزکنندههای خورشیدی (CSP)را با هدف تولید بخار، نهایی كرده است و میخواهد این سيستم را در سایتهای استخراج نفت سنگین خود به کار گیرد. شرکت نفت کویت در نظر دارد از سیستم تولید بخار خورشیدی برای بازیافت مجدد نفت (EOR) از چاههای قدیمی خود استفاده كند چون در حال حاضر برای این کار از تزریق گاز طبیعی استفاده میكند و با این کار میتواند این گاز طبیعی خود را صادر و درآمد کسب کند. این موضوع قبلا در کشور عمان نیز مسبوق به سابقه است. در مناطقی از جهان که از تابش مستقیم خورشید به میزان زیاد برخوردارند میتوان سیستم تولید بخار خورشیدی را به عنوان یکی از گزینههای بازیافت مجدد نفت دانست. شاید به همین خاطر باشد که مسئولان کویتی چنین مناقصهای را با ظرفیت صد مگاوات حرارتی برای منطقه نفتی Ratqa در شمال کویت تعریف كردهاند. راعد شریف مشاور ارشد شرکت نفت کویت است. او در يك مصاحبه اشاره داشته که این سیستم بخار خورشیدی برای تولید سه هزار بشکه بخار در روز است که حدودا معادل یک میلیون بشکه در سال خواهد شد و از 11 شرکت معتبر در زمینه ساخت متمرکزکنندههای خورشیدی خواسته شده است که پیشنهادهای خود را ارسال كنند و در زمینه نوع تکنولوژی، دست این شرکتها باز است. فقط نکته حائز اهمیت آن است که این متمرکزکنندهها بايد با سیستمهای بازیافت مجدد نفت و نیز با شرایط آبوهوایی شدیدا گرم این کشور همخوانی داشته باشد. بايد توجه داشت که کویت ۷۵ میلیارد دلار به توسعه مخازن نفت سنگین خود در شمال این کشور اختصاص داده است و میخواهد تا سال ۲۰۲۲ قادر باشد روزانه 270 هزار بشکه نفت از این مخازن استخراج كند. برای چنین تولیدی بايد روزانه ۹۰۰ هزار بشکه آب را به نقطه جوش رساند که این یعنی 19 گیگاوات حرارت که باید از خورشید گرفته شود. ابتدا شرکت Solalite که در زمینه متمرکزکنندههای سهموی تخصص دارد، در نوامبر 2015 برنده مناقصه اولین سیستم بازیافت مجدد نفت خورشیدی شد كه ظرفيت آن شش مگاوات حرارتي بود و روزانه 300 بشكه بخار توليد ميكرد، ولي بعدا شركت نفت كويت تصمیم گرفت که مناقصهای برای تولید سه هزار بشکه بخار جایگزین مناقصه قبلی كند. باید توجه داشت که گاز طبیعی صرفهجوییشده در این پروژه را میتوان سه تا سهونيم دلار به ازای هر میلیون بیتییو ارزشگذاری كرد. بخش نفت کویت بزرگترین مصرفکننده انرژی در این کشور است و آمار بیانگر آن است که تا سال 2030 مصرف داخلی نفت این کشور حدود یکسوم از تولید را شامل خواهد شد که اين موضوع شدیدا بر درآمدهای این کشور تأثیر خواهد داشت. البته پیش از این در سال 2011 کارشناسان شرکت Glasspoint اولین سیستم بازیافت مجدد نفت خورشیدی را به صورت تجاری در ایالت کالیفرنیا با ظرفیت ۳۰۰ کیلووات راهاندازی كرده بودند. در ادامه نیز کارشناسان این شرکت در سال ۲۰۱۳ این سیستم را با ظرفیت هفت مگاوات حرارتی، در کشور عمان راهاندازی كردند و در حال حاضر این کشور در نظر دارد پروژه Miraah را به ظرفیت یک گیگاوات به انجام رساند تا ضریب برداشت نفت از چاههای عمان را از 11 درصد به ۳۳ درصد برساند. باید یادآور شد که بخار تولیدی در این سیستم باید اشباع یا کمی کمتر از اشباع باشد یعنی به بخار فوق اشباع نیازی نیست چون چاههای نفت را خراب خواهد کرد و از این رو سیستم باید برای دمایی بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ درجه سانتیگراد طراحی شود. البته بهرهبرداران چاههای نفتی انتظار دارند در این تأسیسات تولید بخار، از آب کثیف حاصل از استخراج نفت نیز استفاده مجدد شود. جالب است بدانید در حال حاضر در کالیفرنیا روزانه ۳۷۰ هزار بشکه نفت سنگین تولید میشود که این مقدار نفت نیازمند یک میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه بخار در روز است. عمان نیز تا سال ۲۰۲۲ به پنج گیگاوات حرارت از طریق انرژی خورشیدی نیازمند است تا بتواند پروژههای بازیافت نفت خورشیدی را راهبری كند. صنايع غذايي هنوز جذاب است در یکی از کاربردهای این سیستم شرکت Sunvapor با همکاری شرکت Horizon Nut توانست یک سيستم حرارت خورشیدی50كيلوواتي را در یک کارخانه فراوری پسته در کالیفرنیا راهاندازی كند. این دو شرکت در حال حاضر فعالیت خود را برای تولید بخار خورشیدی به منظور استفاده در فرایندهای مختلف صنایع غذایی مثل پاستوریزاسیون، خشککردن و برشتهکردن توسعه دادهاند. صنعت سيمان، نیازمند کاهش هزینهها در فرایند تولید سیمان نیاز است دمای مواد معدنی به حدود هزارو 500 درجه سانتیگراد برسد تا کلسیناسیون کامل شود. پیش از این تصور بر این بود رسیدن به این دماها نیازمند سوزاندن مقادیر قابل توجهی از انواع سوخت است و با انرژی خورشیدی رسیدن به آن میسر نیست، ولی بهتازگی مرکز هوافضای آلمان (DLR) مطالعه چگونگی جایگزینی انرژی خورشیدی به جای سوختهای فسیلی در فرایند تولید سیمان را پذیرفته است. شاید این از آن جهت باشد که سیمان یکی از پرمصرفترین مواد مصرفی در جهان است و دیگر آنکه با این جایگزینی میتوان از حجم بالایی از آلودگیها کاست. ضمنا در تولید آهک و فسفاتها نیز از فرایند کلسیناسیون استفاده میشود یعنی این سه صنعت بهشدت به این فرایند نیاز دارند و مصرف سوخت در آن حدود دوسوم کل مصرف سوخت این نوع کارخانهها را دربر میگیرد. طبق آمار، صنعت سیمان مسئول 9 درصد انتشار جهانی كربن دياكسيد است. نيمي از اين كربن دياكسيد مربوط به واکنشهای شیمیایی رخداده در فرایند کلسیناسیون است و نیمی دیگر ناشی از سوختهای فسیلی مصرفشده است. با توجه به روند رو به رشد تقاضای جهانی برای سیمان باید منتظر افزایش انتشار كربن دياكسيد نیز بود. البته در صنعت سیمان سعی شده است برای کاهش هزینهها از تایر و انواع زبالهها نیز به عنوان سوخت مصرفی در کوره دوار سیمان استفاده شود. موضوع كاهش هزينهها بحثي چالشي براي صنايع سيمان در يك بازار شديدا رقابتي است. در آزمایشگاه مرکز هوافضای آلمان در کلن با استفاده از شبیهساز خورشیدی و یک راکتور دوار آزمایشاتی بین ماه دسامبر ۲۰۱۸ و ژانویه ۲۰۱۹ با استفاده از نور طبیعی و نور مصنوعی انجام شد، ولی نباید از یاد برد در این روزهای زمستانی ساعات محدودی برای تابش خورشید وجود داشته است. نتایج آزمایشهاي مختلف نشان داده است میتوان مواد را با استفاده از انرژی خورشیدی به دمای ۱۱۰۰ درجه سانتیگراد رساند که اين دما برای فرایند کلسیناسیون حیاتی است. این پروژه زیرمجموعهای از پروژههای گروه SolPART است که بهوسیله 10 شریک اروپایی حمایت میشود و پروژههای آن از اوایل سال 2016 آغاز شده است و از طریق برنامه Horizon 2020 در اتحادیه اروپا راهبری میشود. نتایج این تحقیقات نشان میدهد این روش ابتکاری فقط برای کشورهايی مناسب است که خورشید و مواد اولیه تولید سیمان را در نزدیکی هم داشته باشند و مثلا به جز در کشورهای جنوب اروپا در دیگر کشورهای این قاره بهصرفه نیست. يك جوالدوز به خودمان هرگاه موضوع استفاده از انرژيهاي تجديدپذير در ايران مطرح ميشود، ميتوان صداي افرادي را شنيد كه معتقدند به دلیل ارزانبودن مواد سوختي در كشور نيازي به اين انرژيها نيست. به نظر ميرسد موضوع هزينهها و نيز آلودگيهاي بهوجودآمده از احتراق مواد سوختي شرايط را به گونهاي رقم زده است كه ديگر اينگونه اظهارات را برنميتابد. البته تحريمهاي اعمالشده بر كشور ما نيز به شرايط فوق افزوده شده است به اين معني كه بايد به هر نحو ممكن از مصرف داخلي مواد سوختي كاست. تجربه ديگر كشورهاي توليدكننده نفت نيز حكايت از تأييد اين موضوع دارد. به نظر ميرسد وزارتخانههاي صمت و نفت بايد مطالعهاي را براي شناخت واحدهاي هدف براي استفاده از انرژي خورشيدي در فرايندهاي توليد (و بهویژه توليد بخار) خود انجام دهند چون بسياري از واحدهاي اين وزارتخانهها در مناطق گرم و كويري كشور قرار دارند كه انرژي خورشيدي بهوفور در دسترس است. در مناطق نفتخيز جنوب و در پروژههاي بازيافت مجدد نفت و نيز در واحدهاي مختلف پتروشيمي و پالايشگاهها و حتي نيروگاهها ميتوان پتانسيلهايي براي جايگزيني مستقيم محصولات نفتي و سوختها ( يا به عنوان سيستم كمكي) يافت. البته شايد شركت بهينهسازي مصرف سوخت نيز بتواند وارد كارزار شده و پتانسيل صنايع مختلف در اين خصوص را احصا كند. با توجه به نياز شديد صنايع مختلف به آب براي فرايندهاي خود، ميتوان از دستگاههاي تبخيركننده خورشيدي نيز براي شيرينسازي آبهاي مختلف بهره برد چون سيستمهاي غشايي شيرينسازي آب نيازمند غشاهاي وارداتي است كه ممكن است واردات آنها نيز با مشكلاتي مواجه شود. بر اين اساس است كه ميتوان مدعي بود توانستهايم تهديدها را به فرصت تبدیل كنيم (علاقهمندان ميتوانند در اينباره به مقاله «بررسي روند جهاني نمكزدايي از آب براي صنايع» روزنامه «شرق» مورخ 12/2/1398 مراجعه كنند). از سوي ديگر، صنعت سيمان كشورمان از پراكندگي مناسبي در سطح كشور برخوردار است و ميتوان از اين پراكندگي به نحو مناسب بهره برد. يعني در كارخانههاي مستقر در شهرهاي داراي تابش مناسب خورشيد، اقدام به استفاده از اين نعمت خدادادي كرده و براي كلسيناسيون يا پيشگرمكردن مواد خام سيمان از آن استفاده كرد و در كنار آن با كاهش مصرف سوخت فسيلي از انتشار گاز كربن دياكسيد نيز كاست. در اينباره ميتوان امكانات مراكز پژوهشي مرتبط با سيمان را براي يافتن راهكارهاي همخوان با انرژي خورشيدي بهكار گرفت تا كشور بتواند قويتر وارد بازار جهاني پررقابت اين كالا شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.