در اهمیت فهمیدن تکامل
چرا باید ردهبندیهای قدیمی را فراموش کرد؟
عرفان خسروی. دیرینهشناس
همانطور که پیشتر گفته شد، بخش عمدهای از ادبیات نقلشده در متون زیستشناسی اواخر سده بیستم، در چند دهه اخیر متحول شدهاند. مثلا صفتهایی از قبیل نداشتن هسته، تکیاختهایبودن، خونسردبودن، بازدانهبودن، بیمهرهبودن و کلا هر صفت سلبی دیگری که به نداشتن دلالت داشته باشد، در متون زیستشناسی نوین بیمعنا شمرده میشوند زیرا حکایت از وضعیتی دارند که از آغاز پیدایش حیات تا پیدایش جاندار موردنظر، هیچ تغییری در این صفات رخ نداده است. به همین ترتیب، گروههایی که بر اساس چنین صفتهایی ردهبندی شده بودند، از دایره اعتبار خارج میشوند؛ بنابراین باید با نامهایی مثل تکیاختهایها، گیاهان بدون آوند، گیاهان بازدانه و جانوران بیمهره خداحافظی کرد. همچنین محتوای برخی گروههای دیگر نیز دستخوش تغییر شده است مثلا گروه خزندگان دیگر مجموعهای از مهرهداران خونسرد با پوست فلسدار نیستند که فقط میتوانند روی زمین بخزند. از میان صفتهای ممیزه خزندگان، همه این صفات مردود هستند، جز یکی که دقیقا در نیای مشترک آنها تکامل یافته است (داشتن فلس شاخی) و ردهبندی خزندگان مبتنی بر صفات آناتومیک دیگری است که همگی (همچون پیدایش فلس شاخی) در نیای مشترک خزندگان «تکامل یافتهاند» و میراث بهجامانده از نیاکان قدیمیتر نیستند منتها بر این اساس، پرندگان نیز واجد همه این صفات هستند (از جمله اینکه روی پاهای خود فلس شاخی دارند) و هر طور که حساب کنیم، جزء موجوداتی هستند که از تکامل گروهی از خزندگان پیدا شدهاند. به همین دلیل، اکنون پرندگان زیرگروه خزندگان شمرده میشوند و به همین ترتیب، حشرات اکنون زیرگروه سختپوستان هستند و والها و دلفینها، زیرگروه زوجسمان. به بیان دیگر، گروههایی از خزندگان هستند (تمساحها و دایناسورها) که خویشاوندی آنها با پرندگان بیشتر است تا با خزندگان دیگر یا خویشاوندی گروههایی از سختپوستان (رمیپدها و شاید مالاکوستراکها) با حشرات بیشتر است تا با سختپوستان دیگر و نیز خویشاوندی گروهی از زوجسمان (اسبهای آبی) با والها و دلفینها بیشتر است تا با زوجسمان دیگر بنابراین تغییر ردهبندیهای سابق ضروری مینماید. با وجود اهمیت تکاملی این بحثها، چنین تغییراتی در ردهبندی شاید فقط از این جنبه مهم به نظر آیند که اهمیت نگاه تکاملی را دوچندان میکند و از اینرو، معدودی از زیستشناسان تا اواخر سده بیستم، هنوز بر حفظ نظام سابق ردهبندی (مثلا جداپنداشتن پرندگان از خزندگان) پافشاری میکردند. اما برخلاف تصور این گروه، مدتهاست متوجه شدهایم تغییر دیدگاه نسبت به ردهبندی جانداران، دستاوردهای عملی مهمی نیز برای ما دارد. مصداقهای عینی این ضرورت جدی را میتوان در ردهبندی گونههایی دید که اهمیت حفاظتی ویژه دارند. مثلا پستاندارشناسان تا مدتها ببرها را بر اساس ویژگیهای ظاهری به زیرگونههایی از قبیل ببر بنگال، مازندران، سیبری، جنوب چین، هندوچین، مالایا، جاوه، بالی و سوماترا تقسیم میکردند. اگر این زیرگونهها طی تکامل از هم واقعا افتراق یافته باشند، انقراض هر کدام از آنها (مثل ببر مازندران) خسارتی بسیار جبرانناپذیر خواهد بود و در عین حال، باید از اختلاط میان آنها نیز جلوگیری شود تا خزانه ژنی هر جمعیت خالص و دستنخورده باقی بماند. در سالهای اخیر دو پژوهش مهم در این حوزه انجام شده است. یکی از این پژوهشها در سال ۱۹۹۹ و خلاف تحلیلهای پیشین، ببرها را فقط به دو زیرگونه تقسیم میکند: ببر قارهای (Panthera tigris tigris شامل جمعیتهای بنگال، سیبری، مازندران و...) و ببر جاوهای (Panthera tigris sondaica شامل جمعیتهای بالی، جاوه و سوماترا). در سال ۲۰۱۷ گروه متخصصان گربهسانان در اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) این ردهبندی را به رسمیت شناخت. یعنی برای مثال از نظر حفاظتی تفاوتی میان جمعیت منقرضشده ببر مازندران و جمعیت هنوز زنده ببر سیبری وجود ندارد؛ ضمن اینکه این دو جمعیت بیشترین شباهت ژنتیک را به هم داشتهاند. با اینحال، پژوهش بعدی که در سال ۲۰۱۸ و بر اساس مطالعه کل ژنوم ببرها انجام شد، نشان میدهد شش جمعیت مجزا از ببرها وجود دارند که از ۱۱۰ هزار سال پیش بهتدریج از هم جدا شدهاند. بنابراین اهمیت حفاظت جداگانه از هر کدام از جمعیتها دوباره پررنگ میشود؛ هرچند در این پژوهش اخیر هم جمعیت ببر مازندران نزدیکترین جمعیت به ببرهای سیبری هستند. به همین صورت، مسئله ردهبندی مبتنی بر خویشاوندی تکاملی درباره حفاظت و احیای بقیه زیرگونههای گربهسانان از قبیل شیر ایرانی و یوز آسیایی نیز میتواند راهگشا و پراهمیت باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.