|

جامعه بازار: تفاسیر رقیب

آلبرت هیرشمن، اقتصاددان آلمانی‌تبار که زندگی پرفراز‌و‌نشیبی را از سر گذراند، بعد از روی‌کارآمدن هیتلر مجبور به ترک آلمان شد. در گیرودار جنگ جهانی در فرانسه و اسپانیا و ایتالیا و آلمان به کارهای مختلفی از‌جمله فعالیت در جبهه نجات مشغول شد و بعد از رفتن به آمریکا عضو ارتش شد و برای جنگ دوباره به اروپا بازگشت. البته در همان سال‌ها تحصیلاتش در رشته اقتصاد را به پایان رساند و پس از جنگ و مدتی سکونت در آمریکا به یکی از متفکران برجسته حوزه اقتصاد توسعه بدل شد. در کنار بزرگان اقتصاد توسعه استراتژی توسعه اقتصادی مد نظرش را پیشنهاد داد و ناگهان نقدی تند بر اندیشه‌های اقتصاد توسعه و توسعه اقتصادی نوشت که همگان را متحیر کرد. در 1977 کتاب «هواهای نفسانی و منافع: استدلال‌های سیاسی به طرفداری از سرمایه‌داری پیش از اوج‌گیری» را منتشر کرد؛ کتابی که او را در حکم یکی از اندیشمندان انسان‌گرای بزرگ عصر خودش ثبت کرد. بااین‌حال نگارش کتاب هواهای نفسانی و منافع برای هیرشمن غیرعادی بود. یک‌ بار گفت که این کتاب نوعی «گوشه‌نشینی» در تاریخ بود؛ کاری سوای از منازعات جاری امروزی بر سر سیاست‌گذاری و اقتصاد سیاسی که او را از دهه‌ 1940 به بعد دل‌مشغول کرده بود؛ اما واژه «منفعت» برای هیرشمن اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد؛ چنان که در عنوان کتاب «دگردیسی مشغولیت‌ها: نفع‌ شخصی و کنش همگانی» نیز از آن استفاده می‌کند. او مقاله مهمی هم درباره این مفهوم نوشته است: «مفهوم منفعت: از حسن تعبیر تا همان‌گویی». در این مقاله بسیار درخشان هیرشمن به واکاوی دگردیسی مفهوم منفعت از سده‌های شانزدهم تا سده بیستم و سیر دگرگونی معنایی آن از منظر اندیشه اقتصاد سیاسی می‌پردازد.«تفاسیر رقیب از جامعه بازار» عنوان مقاله بسیار مهم دیگری از هیرشمن است که اوایل دهه 1980 نوشته است. در آغاز این دهه، هیرشمن به کمال خود رسیده بود و شخصیتی جهانی به ‌شمار می‌رفت. کار او از مرزهای رشته‌‌های دانشگاهی فراتر رفت و رشته‌های کاملا مجزایی مانند روان‌شناسی و تاریخ تفکر را شکل داد.‌ او در جست‌وجوی گودبرداری از روش‌های چندگانه‌ای بود که اقتصاددانان درباره‌ سرمایه‎‌داری می‌اندیشیدند و ازاین‌رو در دهه 1970 طیف روش‌های ممکنی را روشن کرد که ممکن بود یک نفر در قالب آنها درباره بازارها و مالکیت بیندیشد که درست به منزله نوع مشخصی از راست‌آیینی مرتبط با «بازارهای آزاد» قوت گرفته بود. او در این مقاله مفصل خواندنی چهار تز را در باب جامعه بازار سرمایه‌داری مطرح می‌کند: تز «تجارت نرم‌خو»، تز «خودویرانگری»، تز «قیود فئودالی» و تز «استثنابودگی آمریکا و نداشتن گذشته فئودالی». هیرشمن تفاسیر رقیب از جامعه بازار را از سده شانزدهم تا دهه 1980 در اندیشه اندیشمندان اقتصادی و سیاسی و جامعه‎‌شناسی ردیابی می‌کند و نشان می‌دهد که نقاط ضعف و قوت هریک از این تفسیرها چیست.کلمات همیشه هیرشمن را مجذوب می‌کنند و عاشق بازی با کلمات است؛ زیرا می‌گذارند معانی چندگانه و در حال ‌دگردیسی و الگوهای پیچیده را توصیف کند. یک‌ بار اقرار کرده بود که اگر آموزش ریاضی بهتری دیده بود، شاید می‌دید که معادلات می‌توانستند همان کار را انجام دهند؛ اما او از کلمات رضایت ‌خاطر بیشتری حاصل می‌کرد. در مقاله‌ای با عنوان «علیه خست: سه روش آسان پیچیده‌سازی بعضی مقولات گفتمان اقتصادی» با واژگان اصلی علم اقتصاد گلاویز می‌شود: اگر قرار باشد علم اقتصاد بسط یابد، به واژگان یا گفتمان پیچیده‌تری نیاز دارد. این همچنین به معنای دست‌کشیدن از یکی از گاوهای قربانی این رشته است: ترجیح خست؛ توضیحات ساده یک پدیده حتی پیچیده، به قدری ساده که آن توضیحات می‌توانست به شکلی ساده در شرایط تکوین آن فکر مورد آزمون قرار گیرد. چه‌بسا انجام این کار به اقتصاددانان اجازه می‌داد تا به وجود دیگر مضامین قدغن‌شده برای تحلیل اقرار کنند؛ مانند عشق و طمع و حسادت. از این لحاظ، هیرشمن اهمیت پل‌زدن بین گسست هیجانات و رفتار را پیش‌بینی کرد. این کار او به سنگ‌بنای مهمی در چرخش اخیر اقتصاد رفتاری بدل شده است. با پایان جنگ جهانی دوم، هیرشمن نیز همانند میلیون‌ها نفر دیگر از ارتش آمریکا مرخص شد؛ اما او برخلاف بسیاری از هم‌رزمانش یک اروپایی مسلط به چند زبان و متخصص سیاست‌گذاری تجاری بود و مدرک دکترای اقتصاد داشت. برای کار به هیئت‌مدیره فدرال‌رزرو آمریکا رفت و یکی از اعضای اتاق فکری بود که در زمینه طرح مارشال و بازسازی اروپا توصیه‌های سیاستی ارائه می‌کرد. در اواخر سال 1951، وفاداری او مورد سوءظن قرار گرفت و به‌همین‌دلیل از دستگاه اداری دولت اخراج شد. سال‌ها بعد که عضو مؤسسه مطالعات پیشرفته‌ بود، رهبری گروهی از محققان را برعهده گرفت که درباره بحران دولت رفاه به‌ویژه در اروپا می‌اندیشیدند (بنابراین به موضوعات قدیمی بازگشتند). دعوت‌نامه‌ای‌ که از سوی مؤسسه دانشگاه اروپایی‌ در فلورانس برای صحبت درباره اتحاد اروپایی برای هیرشمن ارسال شد، اجازه داد تا به موضوعات ظاهرا فراموش‌شده بازگردد، موضوعاتی که او در کتاب قدرت ملی و ساختار تجارت خارجی‌ (1945) درباره آنها بحث کرده است. درواقع، جنبشی نوظهور از اقتصاد‌سیاسی‌دانان بین‌المللی در حال ‌کشف مجدد این کتاب بودند و آن را در حکم یکی از آثار کلاسیک این حوزه برگرفتند. اینک، هیرشمن مصمم بود ارتباطات درونی میان ملاحظات سیاسی و اقتصادی را که تقریبا به مدت چهار دهه از این نوع تفکر پنهان مانده بود، به‌شکلی واضح استخراج کند. درس‌هایی از توسعه و بینش‌هایی از سوی سه‌گانه خروج و اعتراض و وفاداری به او کمک کرد تا برای تفکر درباره حاکمیتی بالاتر و فراتر از دولت ملی، داربست جدیدی برپا کند. مقاله چهارم کتاب عبارت است از: «سه استفاده از اقتصاد سیاسی در تحلیل اتحاد اروپایی».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.