چند سؤال از آبراهامیان
یرواند آبراهامیان، استاد کالج باروک نیویورک، یکی از شناختهشدهترین تاریخنگاران اجتماعی ایران است که بسیاری از آثار او به فارسی ترجمه شدهاند، ازجمله میتوان به «ایران بین دو انقلاب»، «تاریخ ایران مدرن» و «کودتا» اشاره کرد. او بهتازگی گفتوگویی با خبرگزاری ایلنا داشتهاست که در ادامه میخوانید:
آیا تحلیل تاریخ ایران با بهکارگیری روشهای مبتنی بر ماتریالیسم تاریخی امکانپذیر است؟ بیژن جزنی، نورالدین کیانوری، احسان طبری و بسیاری از چهرههای چپ و روشنفکر تلاش داشتند مفاهیم مرتبط با پویایی اقتصاد را به شکل ماتریالیستی توضیح دهند. البته این روش مبتنی بر نه ماتریالیسم دیالکتیکی بلکه ماتریالیسم تاریخی بود. بشخصه به این شیوه قائل نیستم و این سبک از بازخوانی تاریخ را در دستور کار قرار نمیدهم. شیوه تحقیقات من از این روشها دوری قابل توجهی دارد و بیشتر به تاریخنگاری مبتنی بر سندپژوهی و روشهای تحقیق رایج در علوم اجتماعی مدرن تأکید دارد. آیا تکیه بر پژوهشی نظیر «استبداد شرقی» ویتفوگل قابلیت بررسی موضوعی در رابطه با ایران را دارد؟ در آسیا فئودالیسم به مفهوم اروپایی کلمه هرگز نضج نیافت. بااینحال، عدم شکلگیری طبقه فئودال -که قدرت نظامی را غیرمتمرکز میکند- باعث شد استبداد در مشرقزمین امکان تکثر بیشتری داشته باشد. پژوهش ویتفوگل از این جهت اثر بسیار مهم و قابل توجهی است. البته میتوان دلایل بیشتری برای بازتولید استبداد شرقی ذکر کرد. بااینحال، این مثال که نقل شد شاید به نگاههای شرقشناسانه آلوده باشد، اما خواستم زمینه موضوع پژوهش را برای شما توضیح دهم. ایپی تامسون، تاریخنگار طبقات جهان است و برخلاف روش ماتریالیستهای تاریخی، طبقه را یک اتفاق میداند و موضوعیت شیءواره برای آن قائل نیست. برخی از منتقدان آثار شما معتقدند که شما همانند تامسون به بررسی تاریخ طبقاتی ایران پرداختهاید. آیا قبول دارید؟ قبلا هم گفتهام که تامسون تاریخنگار فوقالعادهای است. او هر دوره تاریخی را عمیقا لمس میکرد. تامسون هرگز یک روششناسی تاریخشناسانه را برای اعصار گوناگون تاریخی تجویز نمیکرد و سعی میکرد با تاریخ هر دورهای، روابطی مبتنی بر تجربه شخصی ساماندهی کند. هرچند اقتصاد را همچنان زیربنای معرفتشناسی تاریخی میدانست، بااینحال معتقد بود فرهنگ و بازشناسی دورههای مختلف تاریخ فرهنگی در افزایش آگاهی طبقاتی نقش بسیار سازندهای خواهد داشت. او هرگز تاریخنگاری آکادمیک را با روشنفکری و نگاه روشنفکرانه به تاریخ آلوده نکرد. البته که من متأثر از این استاد تیزهوش تاریخنگار بودهام. جورج رودی، مورخ کمونیست انگلیسی، برخلاف مورخان پیشین، معتقد بود تودهها مرتکب «حرکات کور» نمیشوند و توده در درون خود واجد عقلانیت رفتاری اجتماعی در تصمیمگیریهای سیاسی و اقتصادی است. آیا شما در تاریخنگاری خود معتقد به عقلانیت رفتار توده در ایران هستید؟ رودی معتقد بود بخش عمدهای از تحولات سازنده تاریخ اروپای مدرن معطوف به حرکات تودهها بود. رودی بر ترکیب اجتماعی (جمعیتی توده) برای بازخوانی تاریخ اجتماعی تأکید ویژه داشت و البته من هم سعی کردهام تاریخ ایران را با استفاده از دستاوردهای رودی در برخی از برههها ارزیابی کنم و ببینم ترکیب اجتماعی تودههای ایرانی و نقش آنها در بهساماننشاندن عقلانیت در ایران به چه صورت بوده است. آیا کنشهای حزب توده مبنی بر تلاش برای چرخاندن پژواک تاریخ از سوی نخبگان حاکم به سوی تودهها و طبقات فرودست، نقطه عطفی در تاریخنگاری ایران محسوب میشود؟ حزب توده نقاط ضعف و قوت تاریخی بسیاری دارد که باید در جای خودش ارزیابی شود. اما مهمترین دستاورد حزب توده در تاریخنگاری ایران، این بود که تاریخ از وقایعنگاری غلوآمیز مربوط به نهاد سلطنت به تودههای فرودست مردم -که موتور محرکه اصلی تاریخاند- معطوف شود. این دستاورد باعث شد طبقات رنجکشیده بیشتر دیده شوند و بیشتر اثرگذار باشند. میتوانید اثرش را در جنبشهای کارگری یک سده اخیر و همچنین برانداختن استبداد محمدعلیشاهی (صغیر) و انقلاب ۱۹۷۹ به وضوح ببینید. در تحلیل کنش انقلابی آن را رفتار سیاسی تودهای میدانند که از جانب طبقات فرودست اجتماعی نسبت به تشدید فاصله طبقاتی بروز میکند. بنا بر این تعریف نه جنبش مشروطه را بهمثابه یک انقلاب به شمار میآورند و نه انقلاب بهمن 57 را. آنها شما را نقد میکنند که بر اساس تاریخنگاری مارکسیستی، وقایعی را انقلاب نامیدید که هیچکدام را نمیتوان انقلاب دانست و تاریخ ایران معاصر را با خوانشی مارکسیستی ذیل آن تعریف کردید. اگر مشروطه که قدرت استبداد حاکمیت را به چالش کشید، همچنین کوشید مردم را بر مقدرات خودشان حاکم کند و با حرکت مردم از سرتاسر ایران و با فتح تهران به وقع پیوست، انقلاب نیست، پس چیست؟ وقایع انتهای دهه 1970 میلادی نیز که مطابق با خواست عمومی مردم و طبقات فرودست به وقوع پیوست و خاندان حاکم و نهاد سلطنت را برانداخت، انقلاب بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.