|

نوانديشي در اسلام

امروزه مطالعه دين اسلام از جنبه‌هاي گوناگون به برنامه‌اي پژوهشي در محافل علمي بسياري از كشورهاي جهان، به‌ويژه دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقيقاتي اروپا و آمريكاي شمالي، تبديل شده است. در چند دهه اخير انتشار آثار متعددي در شكل‌هاي گوناگون تك‌نگاري، مجموعه مقاله، كتاب راهنما و دایره‌المعارف در برنامه كار برخي ناشران بزرگ و معتبر غربي قرار گرفته است. مجموعه «اسلام‌پژوهي» كه به‌تازگی در نشر كرگدن منتشر مي‌شود، در پي اين است كه از طريق ترجمه برخي آثار معتبر در حوزه مطالعات اسلام كه به زبان‌هاي اروپايي منتشر مي‌شوند، تصويري واقعي از پيش‌فرض‌ها، مسئله‌ها، روش‌ها و ديدگاه‌هاي جديد در اين حوزه عرضه كند و رهيافت‌ها و چشم‌اندازهاي نوين اسلام‌پژوهي را پيش‌ِروي پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار دهد. كتاب «اسلام و مدرنیته؛ تحول یک سنت فکری» از اين مجموعه، یکی از مهم‌ترین تألیفات فضل‌ الرحمان، محقق و متفکر پاکستانی-آمریکایی، است. فضل‌الرحمان نواندیش اسلامی شناخته‌شده در عرصه بین‌المللی است که آثارش به زبان‌های مختلف ترجمه شده و رویکرد نوگرایانه او به دین اسلام در زمره نظام‌مندترین رویکردها در قرن بیستم به شمار می‌آید كه بر جريان نوانديشي در ايران نيز تأثير داشته است. او از بنيان‌گذاران مطالعه علمي اسلام در ايالات متحده بود و در تربيت استادان و محققاني از آمريكا و برخي كشورهاي اسلامي، همچون مالزي و تونس، نقشي مهم داشت. دغدغه‌هاي پژوهشي او بررسي وحی و روح قرآن با تأکید بر مسائلی همچون حقوق بشر، برابری، آزادی، اخلاق و عدالت اجتماعی است. «اسلام و مدرنیته» که از آخرین تألیفات فضل‌ الرحمان است، با هدف ایجاد تحول در تاریخ تفکر اسلامی نگاشته شده است. فضل الرحمان در اين كتاب نه از منظر مورخ صرف، بلکه در جایگاه تحلیلگری دقیق و با نگرشی فلسفی-تاریخی وضعیت اسلام در جوامع گوناگون اسلامی را تحلیل می‌کند و از تغییر و تحولات علوم اسلامی در طول زمان می‌گوید. ترجمه این کتاب از آن‌رو اهمیت دارد که فضل الرحمان در آن اندیشه‌ها و اقدامات اصلاح‌گران پیشگام و بلندآوازه‌ای همچون سید احمدخان، شبلی نعمانی، محمد عبده، محمد اقبال و ابوالاعلی مودودی را بررسی و نقد کرده است و ترجمه این اثر نگرش فضل الرحمان را به این معماران جهان معاصر اسلام به مخاطب می‌شناساند. فضل الرحمان همچنین در بخش‌هایی از کتاب به نظام آموزشی سنتی علوم اسلامی و نهاد حوزه و روحانیت در ایران شیعی توجه کرده است. مهم‌ترین هدف فضل الرحمان در این کتاب حل مسئله تقابل سنت و مدرنیسم و بازاندیشی دیدگاه سنتی به اسلام است. آن‌طور که فضل الرحمان در تاریخ فکری اسلامی نشان می‌دهد، مشکلات خاص مدرنیست‌های مسلمان به هیچ وجه مسئله‌اي جدید نیست. در نظر او، عقلانیت اسلامی توانسته در برابر تناقضاتی که دنیای امروز اسلام با آن مواجه است - سرگشتگی در برابر دنیای مدرن یا مقاومت در برابر آن - پاسخ‌گو باشد. در این کتاب، رحمان طرحي بلندپروازانه برای تحول سنت فکری اسلام ارائه می‌هد كه الاهیات، اخلاق، فلسفه و فقه را دربر ‌مي‌گيرد. او فراتر از صدای حمایت از بازگشت به اسلام و بازگرداندن شریعت به عنوان راهنمای عملی می‌پرسد چگونه و به کدام اسلام بايد بازگشت. نويسنده در این اثر به بررسی و تحلیل موضوعاتی از این قبیل توجه کرده است: شکل‌گیری تدریجی فرهنگ و تمدن اسلامی، علوم گوناگون برخاسته از متن قرآن، نظام آموزش در جوامع اسلامی، علل و عوامل بی‌رونقی این تمدن، واکنش جوامع اسلامی به تمدن غرب، انفعال مسلمانان در برابر علوم غربی و تلاش‌های نواندیشانه دینی و راه‌های برون‌رفت از چالش جدی سنت و مدرنیسم. یکی از مهم‌ترین قسمت‌های کتاب مقدمه آن است که فضل‌ الرحمان در آن نظریه هرمنوتیکی‌اش را مشهور به «نظریه دو حرکتی» برای تفسیر قرآن در دوره معاصر بیان کرده است. فرايند تفسير پيشنهادشده شامل دو حركت است؛ حركت از وضع موجود و زمان حاضر به زمان نزول قرآن و سپس بازگشت به زمان حاضر. نويسنده در فصل اول كتاب به ميراث اسلام و قرآن و پيامبر مي‌پردازد و همچنين از چگونگي شكل‌گيري علوم گوناگون اسلامي و تغييرات نهادي در اسلام سده‌هاي ميانه بحث مي‌كند. او در ادامه به تعليم و تربيت در اين دوره مي‌پردازد. در فصل دوم با نگاهي تاريخي وضعيت اسلام و آموزش‌هاي اسلامي را در كشورهاي مختلف، از هند و اندونزي و پاكستان گرفته تا ايران و تركيه و مصر بررسي مي‌كند و چگونگي شكل‌گيري نوعي سكولاريسم را در دنياي اسلام نشان مي‌دهد. در فصل سوم به وضعيت جهان اسلام از نيمه سده بيستم مي‌پردازد و تأثير متقابل اسلام، نوع حكومت كشورها و سلطه سياسي و اقتصادي غرب را بر يكديگر بررسي مي‌كند. در فصل چهارم نيز چشم‌اندازها، مشكلات جهان اسلام و ارائه برخي پيشنهادها را براي برون‌رفت از چالش دائم ميان سنت و مدرنيته بيان كرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.