|

تبارشناسي نبوغ نيچه

كتاب «نیچه جوان؛ برآمدن نابغه» نوشته كارل پلیچ درباره ریشه‌های شکل‌گیری شخصیت و دیدگاه‌های نیچه به‌عنوان يك نابغه است. نویسنده در اين راه ابتدا مفهوم جديد نبوغ در دوران روشنگري و تبارشناسي آن را توضيح مي‌دهد. سپس به اين مي‌پردازد كه نیچه چگونه در میانه دورانی از نبوغ به دنیا آمد، به تقلید از نوابغ پرداخت و در همان جوانی خود را به‌عنوان یک نابغه معرفی کرد. کتاب زندگی‌نامه‌ای تقریبا کامل و مفصل از دوران تولد تا سال‌های جوانی نیچه و انتشار نخستین آثار او به خواننده می‌دهد و تلاش می‌کند در کنار بیان این زندگی‌نامه، مفهوم نبوغ و چگونگی کشف و شکل‌گیری آن را نزد نیچه توضیح دهد. در فصول ابتدايي كتاب، نويسنده نخست جامعه اروپا را در قرن هجدهم و نوزدهم بررسی می‌کند و چگونگي ايجاد چهره «نابغه» را نشان مي‌دهد. مفهوم نبوغ محصول دوران روشنگري بود. در قرن هجدهم نويسندگان راديکال راه را براي انقلاب‌هاي مدرن باز کردند و در همان حال، عرصه را براي ظهور قهرمانان رمانتيک قرن نوزدهم و مفهوم‌پردازي درباره نبوغ مهيا کردند. در سراسر اروپا و آمريكا افراد عادي جاي طبقات صاحب امتياز را مي‌گرفتند. در قرن نوزدهم نابغه به نوعي رقيب خالق محسوب مي‌شد و مفهومي بود هم ستايش‌برانگيز و هم نفرت‌انگيز. نقش آفرينش كه پيش از آن فقط برعهده خالق بود در قرن نوزدهم تا حد زيادي به نوابغي همچون واگنر سپرده شده بود. پرستشگاهي از هنرمندان و متفكران پديد آمد كه آشكارا جهان انديشه و ادراكي را خلق كرده بود كه مردمان قرن نوزدهم زندگي را در آن مي‌يافتند. نويسنده توضيح مي‌دهد كه چگونه آثار ژان ژاک روسو و يوهان ولفگانگ گوته و ريچارد واگنر مهم‌ترين آثار در شکل‌دادن به آرمان و زندگي نيچه جوان بودند. كتاب در كليت قصد دارد نشان دهد كه نوابغ ساخته دوران خويش‌اند و هيچ نابغه‌اي نابغه زاده نمي‌شود. پدر فریدريش از کشيشان لوتري بود و اجداد مادري او نيز همگي کشيش بودند. فريدريش نيچه اولين ثمره ازدواج آنها بود. آنها دو فرزند ديگر نيز به دنيا آوردند: اليزابت و ژوزف. وقتي نيچه پنج سال داشت، پدرش بر اثر شکستگي جمجمه درگذشت و او به همراه مادر، خواهر، مادربزرگ و دو عمه‌اش زندگي مي‌کرد. اين محيط زنانه و ديندارانه بعدها تاثير عميقي بر نيچه گذاشت. او از چهارسالگي شروع به خواندن و نوشتن و در ۱۲ سالگي شروع به سرودن شعر کرد و در همان محل تولد به تحصيل پرداخت. نيچه پيش از آنكه حتي بتواند خود را فيلسوف بداند بايد بر توقعات دست‌وپاگير خانواده‌اش غلبه مي‌كرد و ارزش‌هاي مذهبي و اخلاقي را انكار مي‌كرد. اما او احساس وظيفه و مسئوليت را نيز به ارث برده بود. او پذيراي اين فرض قرن‌نوزدهمي شد كه استادي در زبان‌هاي كلاسيك و آشنايي با روش‌هاي تاريخي تفكر پيش‌نيازهاي برتري و پيشرفت فكري‌اند. نيچه در زمان دانشجويي‌اش به مدد شوپنهاور يك نوع فلسفه زندگي به وجود آورد مبني‌بر اينكه شايد زندگي ذاتا آشفته و بي‌معنا باشد ولي انسان مي‌تواند به آن معنا ببخشد. بر اساس برداشتي كه نيچه آن زمان داشت وظيفه عملي‌اش اين بود كه حوزه‌اي متناسب با توانايي‌هايش برگزيند و در آن نظم و معنا بيافريند. اين صرفا شامل تربيت زبان‌شناختي و استعدادهاي او نمي‌شد بلكه كل شخصيت او را دربر‌ مي‌گرفت. اين نگاه به زندگي همان چيزي بود كه باعث مي‌شد نيچه فكر كند از بعضي جهات مشخص فراتر از اساتيدش است. نيچه از بيست‌وچهارسالگي به استادي کرسي لغت‌شناسی کلاسيک در دانشگاه بازل و به‌عنوان آموزگار زبان يوناني در دبيرستان منصوب شد و مدرک دکتراي خود را بدون امتحان از دانشگاه لايپزيگ دريافت كرد. در سال ١٨٧٠ نيچه خود را به‌عنوان يك پژوهشگر ثابت كرده بود. اما تنها با انتشار «زايش تراژدي از روح موسيقي» در ١٨٧٢ بود كه به‌عنوان نويسنده‌اي درخشان و متفكري بي‌باك پا به صحنه گذاشت. او در اين اثر نه‌تنها براي اولين‌بار توضيحي درباره خاستگاه‌هاي تراژدي در همسرايي ديونوسوسي و معناي همسرايي در تراژدي ارائه کرد بلكه تجربه پالايشي را كه مخاطب در تراژدي دارد بر مبناي فهمش از همسرايي توضيح داد. به‌علاوه فهم او از همسرايي تراژيك منجر به اولين استنتاج فلسفي بزرگ او شد، استنتاجي كه در اين حكم مشهور بيان شده كه جهان فقط به شكل زيباشناختي قابل توجيه است. در همين كتاب بود كه او نسبت به شوپنهاور پيشرفتي دقيقا فلسفي داشت. او در اين كتاب بي‌آنكه خود بداند به نوع متفاوتي از نوابغ تبديل شد. «زايش تراژدي» زير پاي تحسين‌شده‌ترين دستاوردهاي عصر خود را خالي كرد و اثر درخشاني بود كه سرمشق سبك و خلاقيتي را معين كرد كه با تغيير قرن به خصوصيت مدرنيسم تبديل شد. اين كتاب همچنين اثري درباره غلبه بر نفس نيز بود، و اين يكي از برجسته‌ترين ويژگي‌هاي نیچه بود. نيچه با تحليل و موشكافي تعليم و تربيت خودش «زايش تراژدي» را به شكلي تأمل‌آميز تأليف كرد و اين كتاب به يكي از اولين آثار نبوغ احساسات‌محور تبديل شد. نيچه مفصل‌تر از اكثر نوابغ عصر خودش راجع به تجربه خلاقش نوشته است. «اينك انسان» تفسير شخص او از زندگي و كارش است. او زرتشت خود را بزرگ‌ترين هديه‌اي مي‌دانست كه تاكنون به بشريت داده شده است. پليچ «اينك انسان» را چكيده فكري و زندگي‌نامه‌اي نيچه نابغه مي‌داند. «شايد نيچه قادر نبود وابستگي‌اش را به آرتور شوپنهاور و ريچارد واگنر در سال‌هاي شکل‌گيري‌اش پنهان کند ولي در اينك انسان دانسته تجربه انضمامي خود را از آنچه نوآوران تمامي اعصار و فرهنگ‌ها تجربه‌اش كرده‌اند به نمايش گذاشت. او در اين كتاب فرايند رمزگشايي از نبوغ را آغاز كرد». ( ص ٢٤٨)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.