نجات با چوبه دار
گفتوگو با سوسن شریعتی درباره فیلم «سرخپوست»، سومین گفتوگو با صاحبنظران حوزه سیاست و جامعهشناسان است. پیش از این با صادق زیباکلام درباره فیلم «تختی»، ساخته بهرام توکلی بحث کردهایم و در دومین سری این نشستها ابراهیم اصغرزاده برای کنکاش درباره فیلم «متری شیشونیم»، ساخته سعید روستایی میهمان ما بود. این نشستها بیش از آنکه نقد به معنای رایج آن باشد، ارزیابی فیلم در مواجهه با وضعیت کنونی ماست؛ شیوهای که شاید بتوان از این طریق به عمق مسائل اجتماعی و سیاسی راه یافت.
با این تعبیر بسیار مشهور بحث را شروع کنیم که زندانبان بهنوعی زندانی زندانیهای خودش میشود؛ به نظرم کارگردان «سرخپوست» با این تعبیر آشنا بوده و در سکانسی که رئیس زندان اتفاقی درون سلولي گیر میافتد، به این موضوع عینیت میبخشد و در واقعیت هم میخواهد این را نشان بدهد که زندانبان خودش زندانی میشود يا به تعبيري بخشی از جغرافیا و فضايي میشود که خودش ترسیم کرده يا آن را اداره ميكند. شروع خوبی است. اولینباری که این تجربه را به شکل غیرسینمایی از سر گذراندم، زمانی بود که اجازه پیدا کردیم زندان کمیته را بهعنوان وارث یک زندانی سابق، دكتر شریعتی، ببینیم. زندانی خالی كه به موزه تبدیل شده بود تا دیروزی را افشا کند یا اينطور بنمايد كه این قصه مربوط به گذشته است. از لابیرنت زندان کمیته، جایی که من در کودکی و نوجوانی بارها برای ملاقات پدرم به آنجا رفته بودم، ميگذشتيم. توریسم در زندان کمیته واقعا شگفتانگیز بود. در آنجا نگهبان برای ما توضیح میداد که هر جای زندان چه اتفاقاتی میافتاده و چطور زندانیان سابق از زندان بازدید میکنند و در مواجهه با صحنههایی که بر سرشان گذشته، چه واکنشهایی نشان میدهند و قصه ديگر اين بود که برخی از قربانیان بعدها مسئولان این زندان شدند و اين تغییر موقعیت چه تأثیري بر آنها داشته. نامی هم برد از يك زندانی كه به زندانبان تبدیل شده بود. مرز باریک بین زندانی و زندانبان، قربانی و شکنجهگر شگفتآور است. ابتدا که من به توصیه شما به دیدن فیلم «سرخپوست» رفتم، ديدم ژانر فيلم را نوشتهاند «اجتماعی»، اما در اولین مواجهه به نظرم آمد بنا بر جغرافیا و فضایی که ترسیم شده، قبل از هر چیز مسئله فیلم «اخلاقی» است. پرسش اصلی انتخاب و ماندن بر سر دوراهی است که از همان اول مشخص است سوژه اصلی در آن گرفتار ميآيد و این پرسش پيش ميآيد كه چه باید کرد. به نظرم آمد «سرخپوست» فراتر از يك فیلم اجتماعی است. جغرافیای فيلم ناکجاآبادی است كه جذاب آمد. تودرتوی خفقانآور زندان و گشودگی آن طرف دیوار و فضایی که ایجاد کرده بود، همه فوقالعاده بود. البته زمان انتخابشده دلخوری برایم به وجود آورد؛ اينکه تمهید کارگردانان ایرانی است كه همیشه برای ترسيم اینجور فضاها، دوران قجر يا پهلوي را انتخاب میکنند؛ زمان رضاشاه یا زمان حادثه 28 مرداد است، انگار همیشه باید آن دوره تداعی شود. به نظرم لازم نبود از عکس شاه استفاده شود و میتوانست ناکجاآبادی باشد تا پرسش را فلسفیتر یا انتخاب اخلاقی را انتزاعیتر کند و بلافاصله دورهای سياسي برای مخاطب تداعی نشود. آن فضا میتوانست بدون نشانههای سیاسی ادامه داشته باشد؛ اگرچه این نشانهها اشارات سیاسی دارد، مثلا تاریخ تولد زندانی که با 35سالی که جمع میکنیم، مشخص است پایان دهه40 است، اما هیچکدام از اینها ضرورتی نداشت. درست است که اين انتخاب، دست كارگردان را برای یکسری کارها باز کرده است، اما به نظرم لازم نیست هميشه ماجرا را از دیروزِ تاریخی پی بگیریم. ما در تاريخ و ازجمله در این فیلم، به لحاظ اگزیستانسیال ميبينيم بدلشدن زندانبان به زنداني در فاصلهاي کوتاه ممکن شده است. بدلشدن این به آن را ما بارها تجريه كردهايم و ديدهايم چگونه این تجربیات مکرر میشوند. اینجا زندانبان است که زندانی میشود و ما به لحاظ تاریخی تجربه زندانیای را از سر گذراندهایم که زندانبان شد. علاوه بر اين، درباره مشروعیت قانون و قانون مشروعیت نيز پرسشهايي به ذهن ميآيد؛ اینکه اساسا چهکسی گناهکار و چهکسی بیگناه است؟ يا اينكه چهکسی متولی یا قربانی قانون است؟ كه همچنان سوژهای مکرر و بیپاسخ است. در اینجا این مواجهه جذابتر است؛ چون در فضایی بسته و لحظاتي از زمان معلق صورت گرفته و قصه در نهايت تاریخی نيست؛ ولی به نظرم بدلشدن زندانبان به زندانی، تنها در صحنهاي اتفاق نميافتد كه رئیس زندان در سلولی گیر میکند و وحشت اسارت و استیصال قربانیشدن را حس میکند، بلكه قبل از هر چيز او زندانی چیزی به نام بوروکراسی یا شغل، منصب و قانون است. این نماد یک مجری قانون بیتقصیر و مأمور معذوری است که در این شغل گیر کرده و از طرف دیگر، وجدان کاری قوی مجری قانون، دوگانه ميسازد. اولین دوگانه این است که وقتي قانون در لحظهای با حقیقت در تضاد میافتد، چه باید کرد. قانون باید نظم را برقرار کند و برآمده از اراده عمومی و جمعی باشد و در نتیجه مجری قانون نیز بهویژه وقتی با وجدان کاری عمل میکند، حتی در زمان اعمال خشونت مشروعیت دارد؛ چون جلوی خشونتي را ميگیرد. بااینحال، وقتی قانون بازیچه دست متولی قدرت میشود (اینجا ظاهرا قدرت زمیندار و ملاک) و خودش با شهادتهای دروغین بازی میخورد، بايد پرسيد متولی قانون چه بايد بكند؟ بهویژه که خوشبختی و خروجش از این زندان و حصار، نهتنها در گرو اجرای قانون، بلکه منوط به نادیدهگرفتن حقیقتی است (بيگناهبودن زنداني ملقب به سرخپوست). پس تقابل اولیه اين است که در برابر منفعت شخصی، کدام را باید انتخاب کند؛ آزادی خودش یا اسارت دیگری. آزادیای که در گرو مرگ دیگری است؛ این پرسشی اگزیستانسیال است؛ برای اینکه متولی قانون ميخواهد از زندانی که به حكم شغلش محکوم به آن است، آزاد شود و در زنداني كه هم زندان است و هم یک جغرافیای خفقانآور، تنهاست؛ درعینحال، مسئله درکي از قانون که او را زندانی خودش کرده و پاسخ به اين پرسش كه خوشبختی کجاست؟ بهخصوص اينكه او از ارتقاي شغلي خود لذت ميبرد و این ارتقا هم میتواند به جاهطلبی شغلی مربوط باشد و هم آزادی از زندان. این تقابل در فيلم جذاب است؛ تقابل قانون و حقیقت، آزادی من و آزادی دیگری. البته به نظر میآید زیبایی فیلم در این بود که نشان ميداد باید دعوت و وسوسه متفاوتی وجود داشته باشد که درک انسان از رستگاری و آزادی خود و نيز درکش از قانون و حقیقت تغيير كند و تن به این وسوسه بدهد که اجرای قانون را نادیده بگیرد و آن وسوسه در «سرخپوست»، عشق است یا زنی نماد نوعي نگاه سوم؛ مددکار اجتماعی که الزاما به انسان یا قانون جور دیگری نگاه میکند و زیرپاگذاشتن قانون را در مواردي مجاز میداند. این تقابل بین دنیای زنانه و مردانه هم مشهود بود. زنانی که نماد رنگ و بیدریغی هستند و زندانی و اسيرِ چارچوبهای تعریفشده وظیفه و قانون نمیشوند و مردانی که تن به شغل و جاهطلبی میدهند. این فیلم از ایندست تقابلها زیاد داشت: ازجمله ماشین قرمز و سیاه و افق گشوده و فضاهای بسته؛ بنابراين فقط بدلشدن زندانی به زندانبان نبود. خصلت دیگر فيلم اینکه قربانی چطور با کمک آن زنِ مددكار، زندان را با تخیل بزرگ و با چوبه دار به امكاني برای آزادی و گریز بدل میکند. چطور میتوان محکومبودن به یک وضعیت را به شرطی برای آزادی تبدیل کرد. پازلهایی را که چیدید تکهتکه میکنیم تا بهتر بتوانيم درباره فیلم صحبت کنیم. یکی از مهمترین نکاتی که میتوان درباره آن بحث کرد، تلاقی این دو جغرافیا یا بهتعبیر شما دو فضاست که یکی گشوده است و دیگری فضای بسته و خفقانآور که در ناکجاآبادی قرار دارد. موافقم كه اگر فیلم در ناکجاآبادی اتفاق میافتاد و بهمعنای تاریخِ تقویمی تاریخمند نمیشد، شاید از لایههای جدیتری برخوردار میشد و معنای دیگری پیدا میکرد، بهویژه که المانهای لازم هم در فیلم وجود داشت؛ آنجا كه لودرها میخواهند فضایی را كه مانند علفي هرز يا زگيلي در طبیعت روییده، بردارند و از جا دربیاورند و از اين جغرافيا محو كنند و زمین قرار است به باند فرودگاه تبدیل شود. اگر تاریخ انقلاب را مرور کنیم میبینیم همین سازندگی و تلاش برای تغییرچهرهدادن موجب رهایی شده، البته به اشکال مختلف. این نکته مهمی است که در فیلمهای ایرانی کمتر اتفاق میافتد؛ از اين منظر كه جغرافیا سوار بر شخصیت است و اين بهنظرم اتفاق خوبی است. اگر با تساهل، چوبه دار را هم جغرافیا به حساب بیاوریم، جغرافیای کوچکتر در یک جغرافیای بزرگتر است که وضعیت موجود را آشكار میکند. در صحبتهايتان به نکتهای اشاره کردید که میخواهم با سختگیری بیشتری آن را بسط بدهيم. اینکه وقتی در فيلم از تقویم تاریخی استفاده میکنیم، در واقع به یک واقعیت و یک دوره تاريخي اشاره میکنیم و خواسته یا ناخواسته تداعيِ تاريخي اتفاق ميافتد. تماشاگران بهدليل همان موقعيت اخلاقي و تنشي كه در فيلم ايجاد ميشود، با این فیلم همدلانه برخورد میکنند و برخی ضعفها را نادیده میگیرند، اما این ضعفها در ساختار فیلم دیده میشود. میخواهم بگویم سینمای ایران در نمونههاي خوبش هم سینمایي ترسخورده است، حتی جاهایی که میتواند پا را فراتر از گلیمش بگذارد این کار را نمیکند و این کاملا مشهود است. وقتی از عکس شاه استفاده میکنید، مجاز هستید خیلی کارها بکنید و خیلی اتفاقات را در فيلم نشان بدهيد و تنشها و کنشهایی را که در این محدوده بین انسانها رخ ميدهد با دست بازتری نمایش دهيد. بهنظرم تأكيد بر دوره تاريخي فيلم، شايد بهعمد اتفاق افتاده تا فيلم مجوز ساخت بگیرد. بهنظرم فيلم ميتوانست تنشهای بین زندانی و زندانبان را بیشتر نشان دهد و درواقع بحثي را كه شما هم بهنوعي اشاره كرديد، يعني دستيابي به رهايي را با تمركز بيشتر دنبال كند، نکته قابلتأملی است که همه بهنوعي دنبال رستگاری هستند. اما مسئله اینجاست که چطور میشود زمانی که این رستگاری اتفاق میافتد تماشاگر هم احساس رهایی کند؟ اِلمانی هم که برای این وضعیت انتخاب شده، عشق است که بهنظرم المان بسيار درستی است، عشق تنها مفهوم يا موقعيتي است كه با آن میتوانیم به رستگاری دست پیدا کنیم، چون منفعتی در آن مطرح نیست. همه مهرهها براي اين رخداد چيده شدهاند اما اين حسِ رستگاري، شوق يا ژوئيسانسي كه انتظار ميرود اتفاق بیفتد، بهتمامی رخ نميدهد. آنچه بیشتر در فیلم برجسته ميشود «تعلیق» است. تعلیقی که کارگردان تلاش میکند هرطور شده با آن تماشاگر را روی صندلی نگه دارد و البته اين اتفاق بدي نیست. میخواهم بگویم تعلیق خیلی چیزها را پوشش میدهد. جمعبندی حرفهايم این است که شايد از نخستين بارهاست كه در سينماي اخير ما «جغرافیا» بر شخصيت و ديگر عناصر سوار است. چه اتفاقي افتاد كه سينماي ما اینحد ترسو شد. خانم طاقدیس، نويسنده داستان كودكونوجوان، داستاني دارد كه من خیلی وقتها به آن ارجاع دادهام: شیری را مدتها در قفس نگه داشتهاند و شیر همیشه 10 قدم طول قفس را میرود و برمیگردد. وقتی از قفس بیرون میآید ناخودآگاه بیشتر از 10 قدم جلو نمیرود و درواقع زندانیشدن عادتش شده است. بهنظرم این فیلم هم با اینکه میتواند، اما قدم یازدهم را برنمیدارد. اشاره شما درست است که فیلم میتوانست لایههای دیگری داشته باشد. نکته ديگر که بهنوعی نقد فیلم محسوب میشود این است كه کنشها بین بازیگران بهحدي پخته نیست كه ما شاهدِ آن انفجار احساسی باشيم كه در فيلم امكانش پديد آمده است. دهههای 80 و 90 میلادی كه در اروپا بودم، خاطرم هست فیلمهای کیارستمی نمايش داده ميشد. به جنوب فرانسه آمده بود و هنوز نخل طلا را نگرفته بود. برای دیدن فیلمها رفتم، «مشق شب» نمایش داده شد. بعد از نمایشِ فيلم، با جمعي از تماشاچیان که همه فرانسوی بودند در کافهای جمع شدیم. اولین پرسشی که از ایشان شد این بود که با سانسور سینمای ایران چه کرده است؟ پاسخ آقای کیارستمی قابل توجه بود. به تأثیر مثبت سانسورها اشاره کرد و با این پاسخ مخاطبان را شوکه کرد. آقای کیارستمی از امكانهاي هنر گفت، اينكه چون ما دستمان باز نیست و عشق و زن را در موقعیتهای صمیمیتر و... نمیتوانیم نشان دهیم، مجبوریم به زبان نشانهها متوسل شویم و همين سینمای ایران را دچار تشخصی کرده که شاعرانگی، مینیمالیسم یا سمبلیسم است. میخواهم بگویم در محکومبودن به چهاردیواری اگرچه شما در فضای محدودی میروید و برمیگردید، چه کسی گفته قدم یازدهم مهم است؟ ایبسا در این پافشاری و پایکوبیدن چشمهای پیدا شود. گاهی در سینما خودشان را مقید میدانند فضای زنانه، مردانه، خانوادگی ایجاد کند ولی بهقول کیارستمی با محدودیتی که وجود دارد و فضای مصنوعی جالب نیست. یکی از راهها این است که کلا این بخش را نمایش ندهیم، یا با زبان اشارهای که کیارستمی به آن اشاره كرد این کار انجام شود. البته من در حوزه سينما متخصص نیستم، اما از یکسری نشانهها مشخص است که در فيلم «سرخپوست» دلی میلرزد، مثلا بازی با ابرو یا موسیقی ویگن. فیلمساز مجبور است زبانی پیدا کند که نشان دهد اتفاقی احساسي بین این دو میافتد. آیا این نشانهها برای نشاندادن تنش کافی است یا به قدم یازدهم احتیاج داریم؟ آیا دلواپسی زن در لحظهای که خارج میشود و چمدانش را به او میدهد که تو برایم بیاور و با دو، سه کلمه و ژستهايش اين را نشان ميدهد، كفايت ميكند؟ اتفاقا بهنظر من برای این فیلم کافی است. محکومبودن به موقعیتهای محدودکننده و سانسوری که منجر به خودسانسوری میشود کاملا درست است، نمیخواهم در ستایش محدودیت و سانسور صحبت کنم اما اتفاقا وجه ممیزه «سرخپوست» اين است كه تلاش از طریق نشانهها وجود دارد و معلوم است میخواهد لطافتی را وارد فضای خشن کند، مثلا با بویی که تو را به یاد زن میاندازد، مدادی که دست زن به آن خورده یا نگاههایی که ردوبدل میشود. اگرچه ما همواره در ستایش زمانهای سخن خواهیم گفت که در حقیقت سانسور وجود نداشته باشد. احمد سرخپوست، چوبه دارش را تبدیل به مفری برای آزادی میکند و باوجود اینکه این سرزمین (زندان) نابود میشود و وعده پرواز و سفر و توسعه وجود دارد، درنهایت چوبه دار تخریب نمیشود، بلکه جابهجا میشود. اگر قرار است بولدوزر کل زندان را تخریب کند، چوبه دار کجا میرود؟ آن هم با احترام و عزت در فضایي سورئالیستی و معلوم است كه چوبه دار جای دیگری قرار است بهگونه دیگری عمل کند. چنانکه هنوز از کسی ميخواهند چوبه دار بسازد و گرچه مردد است، اين يعني قصه ادامه دارد. درنتیجه اصلا صحبت از پاکشدن خشونت نیست و قرار است باز هم در جای دیگری تکرار شود. در فيلم این هوشمندی وجود داشت که نشان دهد با تكيهبر نگاه توسعهمحور حتی اگر مربوط به زمان شاه باشد، با پایان زندان روبهرو نیستیم. نكات ديگري هم در فيلم هست: قتلی صورت گرفته یا خطای قانون و بازیخوردن قانون توسط دو شاهد دروغگو و بازی متولی ملک و زمین، افشاگری هم وجود دارد. اما حتی اگر زمان شاه را زمينه فيلم قرار داده، زندانی سیاسی را بهانه نکرده و فئودالیته را نشانه گرفته است. نشانههايي نيز در فيلم ميبينيم كه گاه ناموزون است مثل ماشین قرمز، اینطرف و آنطرف دیوار. این نشانهها گاه به هم میچسبد و گاه نه. مثلا وجود کرکره بهعنوان اِلمانی که نشان دهد در دورهای هستیم که کرکرههای سایهروشن آمد و پنکه هست، چمدانی چوبی که مربوط به جنگ جهانی دوم است و چمدان چوبی با لباس زن سرباز جنگ جهانی دوم، ژیان پایان دهه 50، ویگن دهه 30 كه اختلاف زماني دارند. با همه اين تناقضها، زیباییهای خاصی برای خلق ناکجا دارند. نکته ديگر اينكه، در حيطه بحثهاي نظري معمولا تاريخچه حذف ميشود. يادم هست روزي كه بهعنوان توريست وارد زندانِ كميته شدم، اوج بحثهای جامعه مدنی بود، بهجاي امت واسط ميگفتند جامعه مدنی، اين چرخش ناگهاني كه گفتمان را تغيير داده بود برای من که 20 سال ایران نبودم، خيلي مورد توجه قرار ميگرفت، اما کسی را نمیدیدم که به چگونگی این تغییرِ گفتمان توجه کند. درباره اینکه جامعه مدني بهتر از ایدئولوژی است، يا رئالپلتيك مهمتر از اتوپياست، میشنیدیم اما اینکه چگونه دگردیسی اگزیستانسیال یا تحول گفتمانی صورت گرفته است مورد توجه کسی نبود. فقط شاهد انتقامگیری از یکسری ایدهها و مفاهيم بودیم، مثلا انتقام از مفهوم ایدئولوژی و مفهوم مبارزه اجتماعی، کسی به اینکه چگونه این مفاهیم از مُد افتادهاند، نمیپرداخت. بنابراین ما یکباره در برابر یکسری بهترهايي قرار میگرفتیم بدون اینکه معلوم شود چرا؟ ازجمله اینکه چگونه زندان به موزه تبدیل میشود و اساسا آيا اينکه در جامعهای که هنوز زندان وجود دارد، زندان را به موزه تبدیل کنیم، پارادوکسیکال و سورئالیستی نیست؟ من خیلی وقتها برای بازدید از این زندان میروم. خودِ اين توریسم زندان کمیته هم خیلی سورئالیست است، يا در مورد زندان قصر كه به باغ تبديل شده است. يك کافه ماركوف هم کنارش هست. يك طرف، زندان سیاسی است که در زمان رزمآرا افتتاح شده و طرف دیگر مارکوف است که مربوط به دوره رضاشاه است. علاوهبر اینکه این خودآگاهی وجود ندارد که شما بین دو دوره تاریخی نشستهاید، دو جور زندانی سياسي که از 53 نفر عصر رضاشاه در آن بوده تا زندانیان اعدامی دهه 50. يكبار از مسئول کمیته پرسیدم این زندان چه زمانی موزه شد؟ گفتند سال 77-78. از زمان انقلاب تا آن زمان آنجا چه خبر بوده؟ گفتند همچنان زندان بوده. منظورم این است که جابهجاييِ چوبه دار در فيلم، هوشمندی فیلمساز است: چوبه داري كه اسباب آزادی زندانی را فراهم میکند و جزء زیباییهای فیلم است. تقابل زندانباني كه خود زنداني ميشود، چه زندانيِ دركش از قانون، يا زندانيِ وظيفهاش با زندانياي كه قرباني همان قانون است، هر دو تذکرات تاریخی دارد که اگر بحث را صرفا اگزیستانسیالیستی، اخلاقی و فلسفی نکنیم و تاریخی هم بدانيم، جالب است. چون همچنان که اين تاريخيكردن برای کارگردان فرار به دوره شاه و رضاشاه و قاجار است، دستش را برای پرداختن به موضوعاتی باز كرده، برای ما تحلیلگران علوم اجتماعی و روشنفکران هم امكان طرحِ بحثهای فلسفی را فراهم ميكند تا پاي تاریخ را وسط بکشیم و يك هماکنونی برای ایدهها و موقعیتهای اخلاقی و اگزیستانسیالیستی قائل شويم. چنانكه پرسشهاي اگزيستانسلِ فيلم، وجهِ تاريخي هم پيدا ميكنند. ازجمله دركِ خوشبختي كه در گروِ رفتن با زن است يا دستگيري زنداني و ارتقای مقام پیداکردن، يا درکي از قانون که به قیمت چشمبربستن روي حقیقت و ستم است كه اسباب آزادی و رهایی خود را فراهم ميكند يا دركي ديگري از قانون، همه اينها پرسشهاي درستِ اگزیستانسیالیستی است، اما درعينحال پرسش تاریخی هم هست، یعنی همينجا و هماکنونی هم دارد. يا بهتعبير شريعتي «جغرافیای حرف» دارد. ما درباره جغرافیای فیلم صحبت کردیم، اما حرف هم جغرافیا دارد: یعنی تاریخچهای که پشت اين انتخاب اگزیستانسیل است و همچنان مکرر است و امروز ما با آن درگیر هستیم. جایی که بین آزادی و برخورداری و رستگاريِ من و حقیقت و آزادی دیگر در تضاد است باید چگونه انتخاب کرد و چگونه انتخاب کردهاند؟ 40 سال تاریخ انقلاب پس از زمان شاه که به دیروز تعلق دارد، چگونه رقم خورد؟ چون پس از آنی هم هست. وقتی یکسره به زمان شاه ارجاع میدهیم، انگار ما هنوز زمانه اسطورهای پس از آن را تجربه نکردهایم و میتوانیم با نفرت به آن حمله کرده و افشا کنیم، اما ما انسانهاي افسونزداييشده هستيم، چون پس از آن را ديدهايم. ما پس از انقلاب را ديدهايم، بهقولِ ژيل دلوز هميشه انقلابها را تخطئه ميكنند، چون با پس از انقلاب يكي ميگيرند، درحاليكه اينها ربطي به هم ندارند؛ بنابراين با اينكه ما در فيلم يك زمان خاص را تجربه ميكنيم، دنبالِ يك هماكنوني هم هستيم. پارادوکس فیلم در این است که از یک طرف پرسش «جهانشمول» دارد، پرسشهايي اخلاقی و فلسفی یا اگزیستانسیل كه الزاما بومی نیستند و به یک موقعیت تاریخی محدود نمیشوند و فقط شامل حال ما نیستند، اما درعینحال كه میتواند همینجا و هماکنون خفتِ من را بگيرد، تلاش میکند ناگريز ما را در بازه زمانی دیروزی محدود کند. اگرچه فیلم از این موقعيت سوءاستفاده نکرده و عکس شاه یا سرهنگی که وعده ارتقا میدهد، خیلی مورد تأکید نیست و اساسا بحثِ افشاگری زمان شاه وجود ندارد، چون اتفاقا رئیس زندان آدم خوبي است. یک نکته از صحبتهای شما خيلي جالب است و بهنظرم در فیلم خوب جا افتاده. اینکه چوبه دار به محل دیگری برده میشود تا باز به كار گرفته شود. نکته درخشانِ حرفهاي شما انتقالِ چوبه دار است كه فیلم بهخوبي آن را نشان میدهد و تنها موردی است که میشود بدون هيچ اِن قلتي قبولش کرد، بهویژه كه با بحثهاي اول چفت میشود که زندان مثل زگیلی برداشته میشود و زگیل دیگری در جای دیگر بهشکلي تأسیس میشود و اگر توسعه پیدا میکند، به یک معنا توسعه زندانها هم هست. کسی که نمیخواهد ابزاري براي اِعمال خشونت شود، همان پیرمردی است که اتفاقا در فیلم نقش محوری ندارد و از خشونت قانون سر باز میزند و با تحلیل عوامانه و قلبی خودش میگوید ساختن چوبه دار برای من آمد ندارد، همه من را به این خاطر نفرین میکنند، اما رئیس زندان او را توجیه میکند که اعدامیها در مقابل قانون ایستادهاند و باید اعدام شوند، تو کار خلافی نمیکنی، ولی او در هر صورت زیر بار نمیرود. با تحلیل انسانی و عوامانه خودش به نتیجه درستتری از رئیس زندان میرسد و در خشونت قانون مشارکت نمیکند. از بخشی از صحبت شما استفاده ميكنم تا نقدي را مطرح كنم: ما به زندان دعوت میشویم، همانطورکه یک توریست به زندان دعوت میشود، شاید وقتی که فیلم تمام میشود و من از حس تعلیق بیرون میآیم، چندان چیزی برایم باقی نمیماند جز دیدن یک زندان و گردشگری در زندانی که آدمهایش نمیتوانند چالشی را که لازم است با هم داشته باشند و به سرانجام برسند. قصدم نقدِ سينمايي نيست كه اينجا ما در مقامِ آن نيستيم و کار من و شما هم نیست. ميخواهم با این نقد بیان خودم را از دستکاری واقعیت بگویم. اگر بخواهیم کنش و واکنشی بین قهرمانان داستان داشته باشیم، چون سه نفری که در زندان محصور هستند، نقششان به بیرون زندان تسری پیدا میکند، این کنش و واکنش اتفاق نمیافتد چون ما به واقعیتها دست پیدا نمیکنیم. یعنی به اصل واقعیت یک زندانبان دست پیدا نمیکنیم. کم نیست گذشتن از پست و مقام رئیس شهربانی شدن. از نگاه زندانبان، کم نیست درخطرافتادن حیثیت آدمی بهخاطر انجامندادن وظایفش، آنهم كسي كه با اینکه زبانزد دستگاه بوده، بهخاطر سن کمش با ترفیع او موافقت نمیکردند، اما با توصیه بالادستیاش ره صدساله را یکشبه رفته است. این اتفاقات مهم است و هویت یک انسان را میسازد و وقتی هویتِ ما به ما سنجاق شود، بهراحتی نمیتوانیم این هویت را رها کنیم و در وضعیت دیگری قرار بگیریم. فرار و رسیدن به یک وضعیت هرچند رهاتر و بهتر، مستلزم اتفاق بزرگتری است که ما را دگرگون کند که بهنظرم این اتفاق در فیلم نمیافتد. چیزی عمیقتر بايد رئیس زنداني با این مشخصات را تکان دهد تا موجب رویدادی در وجودِ او شود. زن در اینجا نمادِ عشق است و گرچه بهعنوانِ مددكار آمده است تا حاميِ زندانيها باشد، اينبار کارکردِ دیگری پیدا میکند، چون بهعنوانِ نماد عشق بناست عامل رهايي زندانبان شود، اما بهنظرم قهرمانِ زن این پتانسیل و توان را ایجاد نميکند. احمد سرخپوست تنها قهرمانی است که داریم و فكر ميكنيم قهرمانِ درستی است، برخاسته از یک کلیشه نخنماست که در فضای فئودالی اتفاقی افتاده، بدون هیچ پیچیدگی. کسی به قتل رسیده و چند نفر شهادت دروغ دادهاند و او به زندان افتاده. در واقع نطفهای که او از آن کنده شده و آمده نطفهای ساده و ابتدایی است، اما قرار است بیاید در یک داستان و فرایند پیچیدهای را شکل دهد. اینها خيلي با هم چفتوبست نمیشوند و نمیتوانند یکدیگر را کامل کنند تا موجب رویدادی شوند. اینجاست که میگویم واقعیت دستکاری میشود. وقتی میگویم قدم یازدهم را برنمیداریم، منظورم اين است. بهنظرم ما بايد آن اتفاق را -که رئیس زندان ساک را بگذارد و به آن زنداني بگوید تو رهایی- با تمام وجود بپذیریم که من نمیپذیرم. شاید فيلم من را بهقدر كافي آماده این پذیرفتن نکرده است. فقط من را در زندان با این آدمها آشنا کرده اما معتقدم تورلیدري قوی بوده و به من در سینما خوش میگذرد و این توانایی را دارد که به من بگوید سفر خوبی رفتی، اما در لایههای دوم و سوم اجازه نمیدهد من وارد شوم. اينجا بحث ماکس وبر، تفاوت اخلاقِ مسئولیت و اخلاقِ باور مطرح ميشود. رئیس زندان از کسانی بود که درکِ بستهاي از انجام وظیفه داشت. مفهوم وظیفه اینجا در برابر حقیقت قرار میگیرد، اگر نگوییم فقط منافع شخصی در ميان است. از اول روشن بود که رئیس زندان درک عقلانی و درعینحال اخلاقی از وظیفه دارد: وظیفهای که به من سپرده شده این است و پرسشی فراتر از این نمیکنم، اینکه حقیقت کجاست به من ربطی ندارد. به من گفتهاند این فرد مجرم است و وظیفه من این است که او را زندانی کنم. به اين معنا گفتم زندانيِ دركش از وظيفه است. درنتیجه ما با انسانی سروکار داریم که هم درک سفتوسختی از وظیفه دارد و هم دچار نوعی ازخودبیگانگی بهواسطه وظیفهای است که به او سپرده شده است. بههمین دلیل تا آخرین لحظه میبینیم میخواهد هر کلکی سوار کند تا به سرخپوست برسد، چون نهتنها شغلش در گرو این زنداني است، بلكه مسئله برایش حیثیتی شده که بفهمد زنداني طبق چه خلاقیتی پنهان شده است. باوجوداينكه در مقامِ دانای کل، همه سوراخسنبههای زندان را میشناسد و نقشه زندان زیر دستش است، این چه تخیلی است که این وسط آمده است. باوجود منِ دانا به آرشیتکتور این زندان، با وجود نگهبانان متعددی که همهجا هستند، این چه تخیلی است که توانسته فراتر از این برود و من نمیتوانم بفهممش. بهنظرم تا جايي مرد ميخواهد ارتقا پیدا کند، اما از جایی به بعد قصه برایش یک جور بازی موشوگربه ميشود و میخواهد نهایتا بگوید من از تو قویتر هستم و به وظیفهام عمل میکنم. فكر ميكنم درنهايت بهخاطر زیبایی و وسوسه زن نبود که آن واكنش را نشان داد، او با خودش هم دچار تنشي شده بود و اینجا دیگر دعوای مجری قانون و مجرم مطرح نبود. بله با خودش درگيري دارد و اين درگيري در فيلم نشان داده شده، آنجاكه لباس نظامیاش را درمیآورد و میگوید هربار لباس نظامیام را درمیآورم، پدرم میگوید تو تازه آدم شدی! اما بهنظرم اين مقدمات برای چنين چرخشي کم است. من البته واردِ استراتژی موفق یا ناموفق فیلم نمیشوم. ميخواهم بحث مهمتری را پیش بکشم. اينكه اين درک خشک آنکادره و مسخشده از وظیفه، چگونه میتواند از تخیل رودست بخورد. این فوقالعاده بود. تخیل انسانِ محکوم به مرگی که میتواند حتی بر علم غلبه كند و دانش يا علم اينجا يعني نقشه و پلانِ زندان، علم ميگويد دود را همهجا رها کن تا زنداني خفه شود و بیرون بیاید، يا دانش سرکوب که نیروها را توی سوراخسنبهها بریز که همه به بنبست رسیده. درنهايت تخیل در برابر قانونی ميايستد که میخواهد به هر قیمتی همهچیز را به کنترل خودش درآورد اما یکباره از کنترلش درمیآید. تخیل میتواند رودست بزند بر درک خشک از وظیفه. بهنظرم تا حدی به پرسش گرفتهشدنِ وظیفه هم در فيلم هست. اما نکته بعدی که توجهم را چند جا جلب کرد و بهنظرم آگاهانه بود، این است که عشق و نگاه مددکاری اجتماعی را داریم که فراتر از قانون حركت ميكند. يك درک خشکوخالی از قانون را داریم که وظیفهشناس است و به هر دری نزده تا ارتقای مقام پیدا کند، كارش خوشرقصی هم نبود بلكه میخواست به درکش از مجری قانون وفادار بماند. اما دو سه جا فیلم اصرار داشت که پای خدا را بهمیان بکشد؛ یعنی منبع مشروعیت دیگری. یکجا آن نجار میگوید که ترس از خدا نميگذارد من تعیینکننده مرگ و زندگی یک انسان باشم، از کجا معلوم این گناه صورت گرفته و من دانشم را برای مرگ به کار نمیبرم، چون انتخاب با من نیست که چه کسی مستحق مردن است. یا در یادداشتهایی که زندانی گذاشته بود که خداوند پشتوپناهم است و... چندین جا متوسلشدن زندانی به خدا را ميبينيم. اینها پرسشهای یونیورسال فیلم بوده که به آنها تُک میزند. درنهایت مجری قانونِ وظیفهشناس تا کجا مجاز است پرسش اصلی را معلق نگه دارد و اینکه مجری کدامین قانون است و قانون تا کجا مشروعیت دارد و آیا پایبندی و وفاداری به او نشاندهنده تمدن یا وجدان کاری است؟ انسان انقلابی کسی است که جایی میگوید نقدِ قانون. قانون شکننده است و تابع سطحی از دانش و تحول فرهنگی من است و از همه مهمتر قانون ممکن است خودش توسط مصلحتهای دیگری بازی بخورد. بنابراین تا کجا ایستادن در برابر قانون مشروعیت دارد؟ پرسشی که فیلم مطرح میکند، این است که اگر قانون مجرم باشد چه؟ انسانِ انقلابی در برابر قانون ایستاده و قانون را زیر پا گذاشته. پس پرسش ديگر فيلم اين است كه ما تا كجا اجازه داريم عليه قانون بايستيم؟ وقتي قانون دستكاري (manipulate) ميشود، چه بايد كرد؟ شما راست ميگوييد اين مسئله خوب درنيامده. تحلیل خوب شما من را در نقدهایم مصرتر میکند. درست میگویید ما با تخیلی روبهرو هستیم كه بازي را برهم ميزند. همان تخیلی که به انقلابها دامن میزند، مبناي بسياري از اتفاقات تخیلي است که مردم میسازند و براساس تخیل است که بزرگترین رویدادهای انقلابی رخ میدهد. مصرتر میشوم که بگویم فیلم فاقد تخیل است. احمد سرخپوست نمیتواند این تخیل را نمایندگی کند، چون کاری برای این تخیل نمیکند. درهرحال تخیلش در حدی بوده که كل زندان براي پيدا كردن او راه افتادهاند. اتفاقا نکته خوبی است. کارگردان نمیخواهد احمد سرخپوست دستگیر شود، اینجاست که واقعیت دستکاری میشود؛ یعنی اگر رئیس زندان را یک آدم واقعی در نظر بگیریم، بهسرعت مأموری میفرستد که زن و بچه احمد را به زندان بیاورند و میگوید تا 10 دقیقه وقت داری بیایی وگرنه اینها را زیر شلاق له میکنم. اما از اول مشخص است ما با پرسوناژی سروکار داریم که انسانی است، حتی وقتی کودک را اذیت میکند دلش میشکند. اما احمد سرخپوست در این چالش قرار نمیگیرد. اگر در این چالش قرار میگرفت و میتوانست با تخیلش از چالش فرار کند، ما ميتوانستيم بهصراحت از تخيل حرف بزنيم. در انقلابها هم بيش از ماجراهاي رئالیستی، تخیل است كه همهچيز را پيش ميبرد. من با نقش تخیل و تحليل شما موافقم. کاش احمد سرخپوست میتوانست با تخیلش روبهروی قانون بایستد، اما این اتفاق نمیافتد. ما در دوراني قرار داريم که حتی تخیل و امید متهمند به اینکه خیالبافی میكنند و آرزوهای عجیبی را در دل میاندازد، اما محقق که شد، رودست میخوریم. بحث شما از این جنس نیست، چون شما از ابتدا از پسااتوپیا و پسااسطوره صحبت کردید. بهنظرم شما از «تخیلِ» دولوزی صحبت میکنید و این تحلیل را دوست دارم. اما این تخیل در فيلم نيست و اگر وجود داشت شگفتانگیز میشد که احمد سرخپوست و تخیلش علیه خشونت و قانون و رئیس زندان است. تخیل یا اتوپیا متهم به این است که واقعیت را نمیبیند و واقعیت پیچیدهتر از این حرفهاست، اما ما تا کجا برای اینکه بتوانیم با واقعیت دربیفتیم نیازمند تخیل هستیم تا از بنبستِ «همین است که هست» خارج شویم. درعينحال امروزه صحبت از نوعی تخیل است که برخلاف اتوپیای توماس مور قرار نيست جای دیگری به دنبالش باشد، برای اینکه از دل همینجا و هماکنون کشف کنيم که نگاه اسکار وايلد است که میگوید واقعیت غیب است؛ یعنی وجوه پنهانی دارد که ما نمیبینیم. بنابراین کشف غیبی به نام واقعیت میتواند راههای زیادی را باز کند تا ما امر واقع را به آنچه رؤیتپذیر است تقلیل ندهیم. واقعیت آنچه تو رؤیت میکنی نیست، وجه پنهان آن هم هست. احمد سرخپوست هم به جای دیگری نیندیشید و در فکر این بود که در همان زندان چگونه راه فراری پیدا کند؛ یعنی همینجا و هماکنون اسباب آزادی خودم را فراهم کنم. درباره بحث وبر هم بگويم، اخلاق مسئولیت و اخلاقِ باور بحثی است که وبر در اوایل قرن راه انداخت. اخلاق باور میگوید امر اخلاقی چیزی است که به آن باور دارم و آن باور تعیین میکند چهچیزی خوب یا بد است و کاری به دیگران ندارم. جنسی از اصولگرایی در آن هست. من میگویم این اخلاقی است و به هیچ صراطی هم مستقیم نمیشوم و كاري هم ندارم عوارضش چيست. جنبههای مثبت و منفی هم دارد. حسنش در این است که زیگزاگ نمیزنید برمبناي مد زمانه، درعینحال به عوارضش توجه نمیکنید. اخلاق مسئولیت میگوید باید ببینی عوارض حرفت چیست و مسئولانه حرف بزنی. اخلاق مسئولیت نسبیگرايانهتر عمل میکند و به واقعیت بیشتر توجه میکند. در «سرخپوست» ميتوان گفت رئیس زندان اخلاق مسئوليت دارد. ميگويد من مسئوليت دارم، نمیتوانم اجازه بدهم این فرد برود، چون قانون بههم میریزد و عوارضی دارد. مسئولیت حکم میکند بهاندازه ظرفیت جامعه یا توانایی خودت حرف بزنی. اخلاق مسئولیت میگوید وعده «پایان شب سیه سفید است» نده. وعده اینکه من اگر بیایم چه کارها خواهم کرد را نده، چون نمیتوانی و انسان مسئول وعده الکی نمیدهد و امید بیخودی ایجاد نمیکند. این بحث را وبر در حوزه جامعهشناسي مطرح کرد و به حوزههای متعدد سياسي و ديگر حوزهها کشیده شد. در فيلم هم میتوان این تقابل را دید. رئیس زندان اخلاق مسئولیت دارد و کارمندی جاهطلب نیست و میخواهد به مسئولیتش عمل کند. يادم هست، سال 51 که قرار بود از مشهد به تهران بیاییم، مادرم همه وسایل را بستهبندی كرده بود، پدرم یا در زندان بود یا مخفی بود. يكدفعه مأموران ساواک ريختند در خانه و همه وسایل بستهبندیشده را باز کردند و معلوم نیست دنبال چه میگشتند. مادرم اعتراض ميكرد و آنها ميگفتند ما مأمور و معذور هستیم! راست هم میگفت. مأمور که چرایی موضوع را جستوجو نمیکند و این بزرگترین عذر است که نپرسد حقیقت چیست. در این فیلم هم رئیس زندان مأموري بود كه بايد پرسش از حقیقت را کنار ميگذاشت، اما او تنشهای اخلاقی داشت. نشانههایی هست که او یا از کارش خسته شده یا فردی اخلاقی است و فقط انجام وظیفه میکند. شاید فیلم بهصورت کلیشهاي اين را نشان ميدهد، چون در نهايت زن میگوید حقیقت جای دیگری است و اين عشق و خداست كه شاید بتواند به مأمور معذور یاد بدهد خوشبختی را جای دیگری هم ميتوان جستوجو كرد يا امكان نهگفتن به قانون هم هست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.