محمدرضا اصلانی: آثار علی باقری به اعتبار سینما توجه دارد
گروه هنر: نشست «نقد و بررسى پوسترهاى سينماى ايران؛ با نگاهى به آثار على باقرى» با حضور قباد شیوا، محمدرضا اصلانی، مهرداد اسکویی و علی باقری در گالری «پاییز» خانه هنرمندان ایران برگزار شد. در این نشست که اجرای آن را مهسا ملکمرزبان برعهده داشت، قباد شیوا گفت: «متأسفانه ما به یکسری پوسترهای سینمایی مزخرف عادت کردهایم که روی آن تصاویر یکسری بازیگر بزرگنمایی شدهاند و این پوسترها چیزی از نظر بصری ندارند که به مخاطب بدهند».به گفته شیوا، در پوسترهای سینمایی علی باقری شاهد حضور پررنگ و تأثیرگذار طراحی و نقاشی هستیم و ایدهها نیز بسیار خوب در این آثار اجرا شدهاند. او افزود: «پوسترهای علی باقری انرژی بسیار خوبی دارند و سوژه فیلم بهخوبی در آن دیده میشود. ساختن چنین پوستری از عهده هر گرافیستی برنمیآید. کسی میتواند چنین پوسترهایی را طراحی کند که طراح خوبی باشد. وقتی پوسترهای علی باقری را میبینید، بهخوبی متوجه میشوید با یک طراح گرافیک اندیشمند روبهرو هستید و او با نگاه خاص خودش ما را به دنیای فیلم دعوت میکند؛ نه به شیوهای که امروزه در طراحی پوستر سینمایی به تعبیری مد شده است. من با اینکه با این جنس از سینما فاصله دارم؛ اما کارهای علی باقری را دنبال میکنم و پوسترهای او را دوست دارم».قباد شیوا متذکر شد: «اما مخاطب بیشتر این آثار، خارج از کشور است. چرا چنین پوسترهای زیبایی نباید در شهرهای خود ما حضور داشته باشند؟ این یک معضل در سینمای ایران است که کارهای تبلیغاتی به دست افرادی بنجل افتاده است و اهالی سینما نیز نهتنها در برابر آنها نمیایستند؛ بلکه از آنها استقبال هم میکنند. زشتترین پوسترها در ایران، پوسترهای سینمایی است. چرا نباید چنین آثار زیبایی را در مملکت خودمان ببینیم؟ چون تهیهکننده تاجر است و به خاطر فروش بیشتر سراغ گرافیک بنجل میرود».محمدرضا اصلانی، کارگردان سینما، در ابتدا با بیان این مطلب که کلمه «پوستر» را قبول ندارد و ترجیح میدهد به جای پوستر از واژه« آفیش» استفاده کند، گفت: «آثار علی باقری از سینمای ایران جلوتر است؛ هرچند من با تولیدات فعلی سینمای ایران ارتباط برقرار نمیکنم؛ چون تولید این سینما «فیلم» نیست؛ بلکه «محصول» است. وجود چنین سینمایی به افرادی مانند من برمیخورد».او با اشاره به سنت اعلانسازی در ایران که پیشینه دیرینهای دارد، گفت: «پوستر یک کلمه آمریکایی است و در پوستر از عکس استفاده میکنند؛ اما آفیش به طراحی وابسته است. براساساین اعلانسازی در ایران به دوره قاجاریه بازمیگردد. در این مسیر چند اثر درخشان از مرتضی ممیز، چند اثر خوب از ابراهیم حقیقی و قباد شیوا داریم که طراحیمحور هستند. اما متأسفانه آن چیزی که بر سردرِ سینماها نقاشی میشد و شامل پرتره بزرگنماییشده شخصیتهای فیلم بود، به آفیشهای سینمایی راه پیدا کردند و پرتره شخصیتهای فیلم تبدیل به نوعی بت شدند».اصلانی توضیح داد: «این بتسازی و بزرگنمایی چهرهها امروزه در کشور ما نهتنها در عرصه سینما، بلکه در عرصه های دیگر نیز مد شده و اگر نگاهی گذرا به سطح شهر بیندازیم، با این تصاویر بارها روبهرو میشویم. چهرههایی بزکشده که امر تجاری و تبلیغات بهعنوان یک کالا را به جامعه تحمیل میکنند و همین چهرههای بزکشده موجب شدهاند که تحمیل چهرهها به جامعه پذیرفته شود. این فقط عمل تجاری نیست؛ بلکه عمل سیاسی نیز به شمار میرود».او ادامه داد: «مجموعه آثار علی باقری یکتنه در برابر این ابتذال ایستاده است و رویکرد او نهتنها یک حرکت فرهنگی و هنری؛ بلکه یک حرکت اجتماعی مهم به شمار میرود. پوسترهای علی باقری بیشتر روحیه نقاشانه دارند تا روحیه گرافیکی. این آثار به جای اینکه موضوع فیلم را طرح کنند، مفهوم فیلم را مطرح میکنند و طراحی مفهوم بههیچوجه کار آسانی نیست. چنین رویکردی را در طراحی پوسترهای لهستانی شاهد هستیم و علی باقری نیز در طراحی پوستر چنین رویکردی را پیش گرفته است».اصلانی نیز اشاره کرد: «آنها ارزش سطح را بهمثابه امر مفهومی در گرافیک و حتی در صنعت مطرح کردند؛ اینکه چگونه سطحها مفهوم ایجاد میکنند، بهجای اینکه به فیگورهایی تبدیل شوند که منظر را از چشم انسان حذف و نوعی بت را جایگزین تفکر کنند. این بت به معنای اشغال ذهن و حذف مفاهیم از ذهن است. سنت اروپای شرقی «مفهوم» را جایگزین موضوع میکند و این یک مبارزه است که امروزه در ایران نیز مسئله بنیادینی است و کارهای علی باقری در این مسیر پیش میرود».این کارگردان سینمای شاعرانه ادامه داد: «در اروپای مرکزی و شرقی گرافیک به سمت استقلال از متن و تبدیلشدن به یک اثر هنری مستقل حرکت کرد. در ایران هم افرادی مانند مرتضی ممیز و هوشنگ کاظمی و استادان دانشگاههای تزیینی چنین حرکتی را همگام با گرافیک جهان آغاز کردند. طراحی فرشید مثقالی در«ماهی سیاه کوچولو» یا طراحی مرتضی ممیز در «گیلگمش» و «کتاب هفته» در شمار این آثار جهانی قرار میگیرند؛ اما متأسفانه پس از انقلاب این رویکرد نادیده گرفته شد و گرافیک به سمت گرافیک روسی که در 1920 به این سو در این کشور رواج داشت، رفت. در این دوره پروپاگاندا جای مفاهیم، سطح، رنگ و خط را گرفت. امروزه در ایران نیز در پیوند با پروپاگاندا و تبلیغات، بهویژه با استفاده از ابزارهای نوین، آثاری تولید میشوند که خیال میکنند آفیش است؛ اما چیزی جز بازاریگری نیست».او افزود: «آفیشهای علی باقری علاوه بر اینکه با مفهوم فیلمها سروکار دارند و آنها را در کمپوزسیون خود مطرح میکنند، به فیلمها ارزش فرهنگی بخشیدهاند، نه ارزش تجاری و این قدم بسیار بزرگی است که توجه فیلمسازان را به هنربودنِ فیلمها جلب میکند، نه اینکه صرفا درپی فروش باشند. با اینکه من این سینما را نمیببینم اما میدانم آفیشهایی که علی باقری برای این فیلمها طراحی کردهاند، از خود فیلمها خیلی بهتر هستند». او در ادامه با اشاره به فروش فیلمهای تجاری در ایران گفت: «واقعیت این است که میزان فروش این فیلمها در برابر میزان فروش فیلمهای عادی هالیوود نیز ناچیز است و صرفا یک فروش بومی است و در سطح جهانی حضوری ندارد. این فیلمها نه تنها ارز به کشور وارد نمیکند بلکه موجب خروج ارز ملی از کشور شدهاند، بنابراین مایه افتخار نیز نیست. آفیشهای علی باقری به اعتبار سینما توجه دارد و تلاشی است برای معتبرشدن و معتبرکردن سینمای ایران و این کار کمی نیست».او افزود: «چگونه میتوانیم از پایگاه ملی و بومی جهش جهانی داشته باشیم، متأسفانه ما دیالوگی با جهان در حوزه فرهنگ و هنر، سیاست و اقتصاد نداریم و در چاله هوچیگری گیر افتادهایم. باید این درد را چاره کنیم، چگونه میتوانیم مکتبی در طراحی ایجاد کنیم که ربطی به این جریان نداشته باشد. برخلاف پوسترها که چهرهها را به ما تحمیل کردهاند در عرصه گرافیک اتفاقی برای ما افتاده که میخواهند ما را در جهان بیچهره کند. ما در گرافیک پیشینه بسیار دیرینهای داریم؛ برای مثال، طراحیهای کتاب «عجایبالمخلوقات» یا سایر طراحیهایی که در کتابهای چاپ سنگی چاپ شدهاند. این آثار امروزه از شاهکارهای مدرن دنیا نیز بسیار پیشروتر هستند».اصلانی ادامه داد: «متأسفانه تخیل از طراحی امروز ما حذف شده است، نه تنها در جامعه بلکه در صنعتمان نیز تخیل نداریم. با ما کاری کردند که قدرت فهم خلاقیت را نداریم و جای خلاقیت را دلالی گرفته است».مهرداد اسکویی، فیلمساز مستند، نیز گفت: «اولینبار بهعنوان تهیهکننده و کارگردان فیلم «رؤیاهای دم صبح» با علی باقری دیدار کردم. با هم فیلم را تماشا کردیم و بعد او شروع کرد به پرسیدن سؤالاتی تا لایههای فیلم را از منظر خودش کشف کند. از من پرسید میخواهم چه چیزهایی در پوستر باشد و جالبتر آنکه چه چیزهایی را نمیخواهم. لایهسازی و توجه به زیرمتنها، امر مهمی در سینماست؛ بهویژه در آثار سینماگرانی مانند محمدرضا اصلانی و خسرو سینایی که امروز اینجا حضور دارند. این لایهسازی در پوسترهای علی باقری نیز اتفاق میافتد. آثار او از یک منظر من را به مکتب ورشو وصل میکند و از سوی دیگر از مکتب نیویورک دور میکند. علی باقری با ایدهپردازی مبتکرانهاش مخاطب را به وجد میآورد و او را به تفکر وا میدارد تا درگیر لایههای عمیقتر فیلم شود».اسکویی با اشاره به نمایش فیلم «رؤیاهای دم صبح» در جشنوارههای بینالمللی گفت: «پوستری که علی باقری برای این فیلم طراحی کرد در تمام جشنوارههایی که تاکنون فیلم به نمایش درآمد مورد اقبال قرار گرفت و این نشاندهنده توانمندیهای او برای طراحی است که بهسادگی از کنار یک پوستر فیلم نمیگذرد و تلاش میکند اثری خلق کند که در کنار فیلم به عنوان یک اثر هنری مستقل قابل اعتنا و حتی تمجید باشد».این کارگردان ادامه داد: «آمیزش مناسب نوشتهها و تصاویر و همینطور نوشتن حروف با طرح و نگاه جدید، از دیگر ویژگیهای آثار علی باقری است. باقری عکاس است و عکس پایه اولیه کار اوست و به او کمک میکند ترکیببندیهای متفاوتی در پوسترهایش ارائه دهد. اگر به برش عکسها در این آثار توجه کنیم، جسارت یک عکاس را بهخوبی مشاهده خواهیم کرد؛ این جسارت در پوستر فیلم «آتلان» و «رؤیاهای دم صبح» کاملا هویداست. باقری در هر پوستر مسیر متفاوتی را برای بهچالشکشیدن خود و تداوم مسیر بزرگانی مانند مرتضی ممیز، نورالدین زرینکلک، قباد شیوا، فرشید مثقالی طی میکند و به نوعی سهم بزرگی در تداوم سنتی که این گرافیستها بهوجود آوردند، دارد».اسکویی در پایان گفت: «پوسترهای علی باقری دروغ نمیگویند؛ با دیدن آنها احساس میکنید میتوانید به هنرمند اعتماد کنید و کار را دوست داشته باشید. مجموعه آثار او نویدبخش شروع یک جریان در پوسترهای سینمایی ایران و تداوم آن در آثار دیگر هنرمندان است. امیدوارم این مسیر، تداوم راه چهرههای برتر فرهنگ و هنر ایران در زمینه آفیش باشد»علی باقری گفت: «تمام پوسترهایی که من طراحی کردهام سفارشدهنده داشتهاند و برپایی این نمایشگاه با تشویقها و تلاشهای مهسا ملکمرزبان و زهرا پاشایی شکل گرفت. مجموعه این آثار بالغ بر 70 نسخه است که قصد نمایش تمامی آنها را داشتیم، اما بهدلیل محدودیت فضای گالری به همین تعداد اکتفا کردیم».این گرافیست ادامه داد: «متأسفانه در غالب اوقات با پوسترهای تبلیغاتی که بار فرهنگ و هنری ندارند مواجه هستیم و اهالی سینما باید جلوی این نوع تبلیغات را بگیرند. من به عنوان گرافیست با کارگردان خیلی سریع به نتیجه میرسم، اما تهیهکننده و پخشکننده داخلی در نهایت کار را خراب میکنند و طرح مورد نظر خودشان را برای پوستر و بیلبورد استفاده میکنند. با آمدن تصویر درشت سوپراستارها روی پوستر مخالفتی ندارم، در جای خودش هیچ اشکالی ندارد، در تمام دنیا هم همینطور است. این نوع طراحی برای برخی فیلمهای عوامپسند یا پاپکورنی که مخاطبش هم مشخص است و آن مخاطب بابت دیدن همان چهرهها به تماشای فیلم میآید، انجام میشود. اما نباید پوستر تمام فیلمها را برای فروش بیشتر در همین قالب طراحی کرد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.