روزی سزاوار جشن و شادمانی آیینی
میرجلالالدین کزازی
نخستین روز از تیرماه در گاهشماری ایرانی روزی است ویژه زیرا که این روز بلندترین و دیریازترین روز سال است. این روز به درست در برابر درازترین شب سال که در آغاز دیماه ایرانیان آن را در آیینی بسیار شکوهمند و باستانی بزرگ میدارند و ارج مینهند، جای میگیرد؛ آیینی که آن را بیشتر با نام آیین شب چله یا شب یلدا مینامیم و میشناسیم. آما آنچه در این میان، مایهی شگفتی است، آن است که در بلندترین روز سال جشن و آیینی که آنچنان گرامی باشد که همهی ایرانیان به پاس آن جشنی بزرگ و بشکوه بیارایند و به همان سان که در جشنهای بزرگ هنجار کار است، خوانی ویژه و نمادین بگسترند، در فرهنگ ایرانی جایگاهی ندارد. تنها پاسخی که من میتوانم به این پرسش بنیادین بدهم که چرا به پاس بلندترین شب سال ما جشنی بزرگ برپای میداریم اما به هنگام فرارسیدن بلندترین روز سال جشن و آیینی را برنمیگذاریم، آن است که در بلندترین شب سال به همان سان که از نام آن نیز آشکار است، ما با رخدادی بزرگ و بشکوه و برین روبهروییم که زادن مهر ایرانی است. شاید همزمانی بلندترین شب سال با زایش مهر انگیزهای نیرومند و پایدار بوده است، برگزاری جشن و آیین شب یلدا را. و اگرنه برپایهی خوی و خیم ایرانی از سویی، از سویی دیگر بر پایهی نمادشناسی باستانی ایران بلندترین روز سال بسیار بیش از بلندترین شب سال سزاوار جشن و شادمانی آیینی میتواند بود زیرا ایرانیان همواره در درازنای تاریخ به شوریدگی دلبستهی روز و روشنایی بودهاند و هنوز نیز هستند پس بر این پایه جشنی بشکوهتر میبایست به پاس این رخداد بسیار بشگون و همایون اخترشناختی و گاهشمارانه بیارایند. نکتهای که نغز است و شایستهی یادکرد، آن است که انگیزه و خاستجای جشن و آیینِ شبِ زایش مهر نیز همچنان در پیوند است با ارج و ارزشی که روز و روشنایی و خورشید در تاریخ و فرهنگ ایرانی دارد. زیرا مهر در آن جشن و آیین به شیوهای نمادین و رازورانه با خورشید پیوند گرفته است. به گونهای که شب زایش مهر مگر شب زایش خورشید نیست؟ این پیوند انگیزهای شده است کارآ و پایدار که ایرانیان آن شب را گرامی بدارند، بکوشند که درازترین شب سال را بیدار بمانند تا بخت آن را بیابند که پگاهان گواه بر دمیدن خورشید و روز و روشنایی باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.