لزوم بازنگری پیوسته در روشها
اکبر قراخانی بهار
باید گفت که ساختار بسیاری از سازمانهای اداری یا خدماتی و در نتیجه روشها و سیستمهای مورد استفاده در آنها متأثر از «عصر صنعتی» است، در حالی که جهان پیشرفته امروز در مقیاس وسیع در حال ورود به «عصر خدمات» است. اگر نماد بارز عصر صنعت توجه به «ابعاد سختافزاری» انجام کارها بود، در عصر خدمات توجه عمده به «ابعاد نرمافزاری» کارها معطوف شده یا
خواهد شد. همچنین در آیندهای نه چندان دور، عمده تولیدهای فیزیکی نیز با اتکا به گونهای از سختافزارها (نظیر روباتها) که به سبب نقش نرمافزارها در بطن سختافزارها، از جنبههای سختافزاری از مشابههای قبلی خود بسیار سادهتر خواهند بود، به کمک نرمافزارهای کنترلکننده آنها و با اتکا به «هوش مصنوعی» به تمامی به صورت مکانیزه و خودکار در خواهند آمد. این در حالی است که دنیای کار و فعالیت بسیار بیش از گذشته رقابتی شده و کوچکترین غفلت باعث حذف حتی غولها از صحنه رقابت خواهد شد. از طرف دیگر، برخی از روشها و سیستمهای سنتی در برخی از سازمانها بسیار قدیمی هستند و در زمانی ایجاد شدهاند که مبانی علمی و نظری در زمینههای مربوط به آنها وجود نداشته یا بسیار کم بوده است. در صورتی که امروزه برای بسیاری از این قبیل روشها و سیستمها مبانی علمی درخورتوجهی به وجود آمده و در مورد آنها تکنولوژیهای قدرتمندی (نظیر تکنولوژی اطلاعات) در دسترس است. باید گفت که در بسیاری از زمینهها حتی روش یا سیستم مشخص و معینی نیز وجود ندارد و اگر هم چیزی هست، تنها برای رفع مشکل و در شرایط اضطرار یا نیاز ایجاد شده و فاقد وجوه علمی یا منطقی درخور است. باید خاطرنشان کرد که یکی از رایجترین استفادهها از مفاهیم سیستمی (که شاید کمتر مورد تأکید بوده)، «سازوکارهای سازمانی» یا «روالهای کاری» در قالب «مجموعهای مرتبط از کارها» به عنوان «سیستمهای دستی یا مکانیزه» است که آنها را در همه شئون زندگی مدرن امروز و بهواقع «از گهواره تا گور» میتوان مشاهده کرد؛ یعنی از «ثبت تولد و صدور شناسنامه» گرفته تا «ثبتنام برای تحصیل در مدرسه و دانشگاه» و سپس «اشتغال به کار، بیمه، بازنشستگی و...»، «گرفتن گذرنامه، ویزا و مسافرت» و در نهایت «صدور برگ فوت» و... . باید اضافه کرد که وجهی از «کلنگری» ناشی از رویکرد سیستمی نیز در واقع در روالهای کاری مرتبط نمود مییابد. این تفکر در یک جامعه توسعهیافته به قدری عمومیت دارد که هرگاه یک شهروند معمولی مثلا اگر بخواهد باغچه خانه خود را سروسامان بدهد، اولین کاری که میکند تعیین عنوان کارهایی است که باید انجام دهد، سپس مرتبکردن آنها بر اساسي منطقی و در نهایت تهیه یک «چکلیست» از «کارهای قابل انجام با توجه به تقدم و تأخر آنها». در صورتی که در جایی دیگر نه تنها در این قبیل موارد، بلکه ممکن است حتی در خیلی از موارد جدیتر دیگر نیز که زندگی هزاران نفر دیگر را تحت تأثیر خود دارد، چنین تدابیری وجود نداشته یا سیستمهای به معنی واقعی کارآمدی تدبیر نشده باشد. مراد از سیستم در زمینه سازوکارهای سازمانی در حوزه خدمات، «سیستمهای کاربردی» (application systems) یا «سیستمهای اطلاعاتی» (information systemاست. این نامگذاریها از آنجا نشئت میگیرد که اسکلت اصلی این قبیل سیستمها، «جریانهای کار و اطلاعات» (work & information flow) در آنهاست. باید گفت مراحلی که در غالب سازوکارهای سازمانی نمود مییابند به صورت عمده در دو وجه «عملیات» (operation) و «انتخاب» (selection) قابل تقسیمبندی هستند. مراد از «عملیات» هر مرحله قابل اجرا از کار و مراد از «انتخاب»، هر تصمیم قابل اتخاذ بعد از عملیاتی است که برای ادامه کار، بیش از یک مسیر را در پیشرو قرار میدهد. اگر هر جریان کاری دارای یک «نقطه شروع» (start) و یک «نقطه پایان» (end) باشد، بیشک قبل از رسیدن به نقطه پایان، باید محصولات ناشی از آن جریان کار به دست آمده باشد. به بیان دیگر نقطه پایان هر جریان کاری جایی است که اهداف یا منظور از برقرارکردن و اجرای آن روش یا سیستم به درستی حاصل شده باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.