|

نگاهی به فیلم « سرخ‌پوست»

سیمای مسیحایی عشق

مازیار معاونی

عنوان دومین ساخته سینمایی نیما جاویدی، پیش‌فرض مشخصی به تماشاگر نمی‌دهد و شاید بیشتر از هر چیز دیگری، برداشت تاریخی/نژادی که از واژه «سرخ‌پوست» داریم، به ذهن متبادر می‌شود؛ حس مبهمی که با تماشای سکانس افتتاحیه فیلم تشدید هم می شود، نمایی مدیوم‌لانگ از جایگاه اعدام در یک زندان در فاصله زمانی غیرقابل تشخیص از زمان حال و افرادی که زیر باران شدید با بارانی‌هایی (که به پوشش فیلم‌های قرون وسطایی هم راه می‌دهد) کاری انجام می‌دهند که فهم دقیق آن برای ما امکان‌پذیر نیست. با این مقدمات، درب اثری در گونه معمایی/عاشقانه به رویمان گشوده می‌شود که به‌جرئت می‌توان گفت از دو منظر قصه‌گویی سرراست و حفظ ضرباهنگ، یکی از نمونه‌های مثال‌زدنی چند سال اخیر سینمای ایران است.

فیلم بدون مقدمه‌چینی‌های گزافه‌گوی رایج، تماشاگر را با چالش سهمگین پیش‌ِروی قهرمانش «سرگرد نعمت جاهد» ( با بازی خوب و متفاوت نوید محمدزاده) رودررو می‌کند؛ افسر منضبط و سخت‌گیری که درست در بزنگاه ترفیع درجه و فراهم‌شدن امکان خلاصی از محیط ناخوشایند زندان، با موقعیت دشوار و خطرناک فرار یکی از زندانیان تحت مراقبتش که حین انتقال به زندان جدید ناپدید شده است، مواجه می شود. پرداخت حساب‌شده سکانس ابلاغ شفاهی ارتقای درجه و جایگاه شغلی از سوی مقام مافوق (مانی حقیقی) مصداق بارز این مقدمه‌چینی بدون نقص است؛ آنجا که زنگ‌خوردن‌های مداوم و اعصاب‌خردکن تلفن، شادی زیرپوستیِ لحظه‌ای سرگرد را تحت‌الشعاع قرار داده است و در نهایت با رسیدن خبر شوم، به اضطراب و نگرانی ناشی از خطر بزرگ قریب‌الوقوع تبدیل می‌شود. از این لحظه به بعد تماشاگر هم با «سرگرد» در ماراتن خردکننده تلاش برای پیداکردن هر چه زودتر محکوم فراری و فشاری که لزوم تخلیه چندساعته زندان بر او وارد می‌کند، سهیم می‌شود؛ دستیابی به نقطه طلایی همذات‌پنداری و اتصال محکم مخاطب با فیلم که معمولا به این آسانی‌ها به دست نمی‌آید. در ادامه که مسجل می‌شود زندانی از ساختمان زندان خارج نشده است و شاهد دقایق پرتنش بسیج زندانبانان برای بیرون‌کشیدن محکوم فراری (احمد سرخ‌پوست) از یکی از سوراخ سنبه‌های بازداشتگاه عریض و طویل هستیم، فیلم برگ‌هایی دیگر برایمان رو می‌کند و با واردشدن مددکار زندان (پریناز ایزدیار) به ماجرا دوسویه دیگر هم به خط اصلی روایت افزوده می‌شوند؛ یکی تلاش مددکار برای اثبات بی‌گناهی «احمد سرخ‌پوست» به «سرگرد جاهد» که با توجه به زمینه شغلی دختر جوان و پیگیری پرونده‌ها از سوی او طبیعی و باورپذیر می‌نماید و دیگری شعله‌ورشدن عشق میان این دو که از قرائن قضیه پیداست، پیش‌زمینه‌هایی داشته و حالا در فضای خلوت زندان و جست‌وجوی مشترک این دو در پی محکوم فراری، فرصت بروز بیشترش فراهم شده است. در پس این سه لایه روبنایی داستان که به موازات هم پیش می‌روند، لایه‌های دیگری هم در پس ذهن بیننده خودنمایی می‌کنند؛ اینکه به‌رغم ادعای مددکار دال بر بی‌گناهی احمد و تضرع و دادخواهی‌های خانواده و آشنایانش و با وجود همه پس‌زمینه‌های تاریخی ظلم ارباب و ستم‌کشی رعیت، اصل و واقعیت موضوع چه بوده است، اینکه بر فرض بی‌گناهی احمد، آیا دست‌شستن سرگرد از مسیر زندگی عادی‌اش و فراری‌دادن یک محکوم بی‌گناه به اعدام که بدون شک به ازدست‌دادن شغل و آینده و نابودشدن زندگی خودش خواهد انجامید، تا چه میزان درست و عاقلانه است و آیا اصولا در حیطه مسئولیت‌های مجریان قانون قرار می‌گیرد یا نه، همه و همه همان لایه‌های زیرین و اساسی‌تر داستان هستند که در همه طول نمایش فیلم با ذهن مخاطب و سنجه قضاوت او بازی می‌کنند. نکته درخور توجه دیگر، استفاده خوب فیلم‌ساز از نمادهای مفهومی و نمایشی است، مطابق منطق فیلم لقب احمد به دلیل سرخ‌بودن همیشگی صورتش «سرخ‌پوست» گذاشته شده ولی با کمی تأمل می‌توان ستم‌کشی، از حقوق طبیعی و حق زندگی محروم‌شدن و مرگی ناجوانمردانه را در پس این لقب و ریشه‌های شناخته‌شده آن جست‌وجو کرد، به همین طریق زندانبان سخت‌کوش و انعطاف‌ناپذیر نام فامیلی جاهد ( اسم فاعل از مصدر جهد) که همان سخت‌کوشی است را بر خود دارد. همین‌طور نمادی مثل قورباغه احمد که همیشه همراه او بوده و در فرهنگ‌های مختلف نمادی از آب و باران و صلح و حتی رستاخیز (در اینجا جلوگیری از اعدام فردی ظاهرا بی‌گناه) است، علاوه بر جست‌وجوی سطحی بخش زیرین جایگاه اعدام نحوه تحول سرگرد است که از دو منظر منطقی و باورپذیر نیست؛ نخست از نظر مدت‌زمان چندساعته صبح تا ساعت پنج عصر که ناگفته پیداست با عمیق‌ترین عاشقانه‌ها هم نمی‌توان در زمانی محدود، نظرات فردی این‌چنین سخت را نسبت به موضوعی این‌چنین مهم تا این اندازه تغییر داد و دیگر آنکه در فیلم تا آخرین دقایق، سرگرد به دنبال شکار زندانی فراری است و حالا به هیچ وجه این چرخش تمام‌عیار دقیقه‌نودی به کلیت فیلم الصاق نمی‌شود؛ نقاط ضعفی که از محدودیت چندساعته زمان وقوع حوادث فیلم منتج شده‌اند و جاودانی خوش‌آتیه نتوانسته است از روی آنها با موفقیت کامل عبور کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.