هراس هلی ما
لیلی فرهادپور
مسلما من منتقد خوبی برای فیلم «میدان جوانان سابق»، ساخته دوست خوبم، مینا اکبری (که این روزها در برنامه سینمای هنر و تجربه در حال اکران است) نیستم! چون برایم نوشتن درباره این فیلم مثل دستزدن به یک ظرف داغ در حال جوشخوردن بر سر چراغ گاز میماند، آنهم بدون دستگیره! از همان نامش برایم داغ است؛ «میدان جوانان سابق»...
میدان جوانان، حدود سهراه ضرابخانه در خیابان شریعتی است. خیلیوقت است که همانجاست؛ از همان وقتی که سر کوچهاش کاخ جوانان بود و البته ما خیلی بچهتر از آن بودیم که آنجا راهمان بدهند (زمان شاه بود) و فقط میدانستیم کاخی است برای دانشجویان. در کوچه پایینی میدان جوانان، مدرسه عالی روزنامهنگاری بود که بعد از انقلاب شد، دانشکده علوم اجتماعی و ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی که بسیاری از روزنامهنگاران و استادان روزنامهنگاری فعلی فارغالتحصیل آن هستند. بنابراین سوا از داستان روزنامه جامعه که به ظاهر داستان فیلم است (چون مینا و ما در آن روزنامه، روزنامهنگاری را شروع کردیم)، این اسم برای بسیاری از فعالان عرصه رسانه (که مویی هم سفید کرده باشند) نامی خاطرهبرانگیز است و همین نام، خروارخروار خاطره و تجربه و فرامتن بر متن آوار میکند. از سوی دیگر برای مایی که در آن سالهای پرالتهاب دوران خاتمی، روزنامهنگار بودیم، روزنامهنگاری فقط تجربه، خاطره، عشق یا هر چیز دیگری که باید باشد، نبوده است، بلکه به قول شمسالواعظین، راهرفتن روی میدان مین بدون نقشه بود و چیزی که یادآوری آن دوران را دردآور میکند، بیرونکشیدن همین ترس وحشتناک از فراخنای حافظه است. ترس وحشتناک قدمبهقدم جلورفتن در میان مین که از پشت هم لشکری از هیجانهای ناشی از بازشدن فضای سیاسی در حال هلدادنت هستند و جلوی رویت روزنامه است و باید صفحاتش در چندساعت پر شود و تو وقت نداری خوب نگاه کنی که پایت را کجا میگذاری و دشت روبهرویت هم صاف است و هموار و پر از گل و سبزه و افق هم آبی و زیبا با چند لکه ابر. در آن زمستان سال 1376، اولین روزنامه جامعه مدنی ایران با نزدیک به صد هزار تیراژ منتشر شد و به سال نکشید که توقیف شد. اولین تجربه توقیف! اولین تجربه ترس! مگر میتوان اکنون حتی بعد از 20 سال راحت نشست و از آن روزها نوشت یا فیلم ساخت یا فیلم آن روزها را دید؟ و از یادآوری آن هراسها تنت دوباره نلرزد؟ آن روز مأمورها آمدند تا روزنامه را پلمب کنند. همه را بیرون کردند. سهبار دور میدان جوانان دور زدم تا این شجاعت را به دست بیاورم که بازگردم به روزنامه. در زدم، غریبهای در را باز کرد. گفتم آمدم وسایل شخصیام را ببرم. راهم دادند. به سر میزم رفتم. چه چیز را باید برمیداشتم؟ حسین شهیدی، روزنامهنگار باسابقه و مدرس روزنامهنگاری، روزی به من گفته بود مهمترین داشته یک روزنامهنگار دفترچه تلفنش است. البته این مال دوران جوانی ما جوانان سابق بود. دفتر تلفن سرویس را که اندازه یک کلاسور بزرگ بود برداشتم. مأمور پرسید: این وسیله شخصی شماست؟ با تمام وجودم ازش ترسیدم، درحالیکه ظاهرش اصلا ترس نداشت و حتی بسیار مؤدب هم بود... (هنوز آن دفتر را دارم ... اگرچه بسیاری از نامهای مندرج در آن دیگر در این دنیا نیستند). چند ماه بعد «نشاط» باز شد و بعدش «عصر آزادگان». شده بودیم روزنامههای زنجیرهای. تیراژمان شده بود نزدیک به 400 هزارتا؛ بیش از 20 صفحه در روز؛ همهاش تولیدی، نه مثل حالا... آمدند عصر آزادگان را توقیف کردند. روایتش در فیلم «میدان جوانان سابق» هست. صحنههایی مستند و زنده از روز فک پلمب روزنامه عصر آزادگان... اما آنچه در این فیلم نیست، روایت ترسی است که فرای این صحنهها وجود داشت و آن خودش داستان دردآورتری است. روزی که مینا اکبری آمد و گفت میخواهد چنین فیلمی بسازد، صندوقچه بزرگ فلزی خاطراتم را نشانش دادم. آرشیو روزنامههایمان و عکسها. به مینا گفتم: این عکس روزی است که رفتیم برای فک پلمب روزنامه عصر آزادگان. این مرحوم آقای ولیبیگ است که سرمایهگذار روزنامه بود. این آقای شمسالواعظین است، این هم که پشتش به دوربین است و دوربین فیلمبرداری در دست دارد، یک نفر بود که آمده بود برای فیلمبرداری، اما یادم نیست کی بود... اینها همهاش در فیلم مینا هست، ولی یک ترس دیگر که در فیلم نیامده و اگرچه درموردش در این فضای مجازی (لعنتی!) اشاره کردهام، اما برای ثبت در تاریخ باید اینجا در این روزنامه آن را بازگو کنم. مینا خیلی گشت تا فیلمبردار را پیدا کرد. او ابراهیم مختاری، کارگردان معروف بود. وقتی مینا به من گفت فیلم را مختاری گرفته است، گریه امانم را برید... آن روز فک پلمب، من خودم شب قبلش به مختاری تلفن زده بودم. مختاری دوستمان بود. به او اصرار کرده بودم که فردا همراه ما بیاید و من بهکل، مختاریِ آن روز را انداخته بودم در فراخنای حافظه! مگر میشود؟ مگر میشود این واقعه را فراموش کرد؟ دوست روانپزشکم جوابم را داد. من از ترس بازجوییهای احتمالی بعدی، فیلمبردار و دوستم را بهکل از خاطره پاک کرده بودم... و این ترس را با خودم تا 20 سال بعد هم آورده بودم و خودم خبر نداشتم. همین چند روز پیش بالاخره دوباره فیلم «میدان جوانان سابق» را بدون گریهکردن دیدم. شاید برخی بر این فیلم نقد داشته باشند، اما برای من با تمام فرامتنهایم، فیلم بینظیری است. ممنونم میناجان که تلخی و شیرینیمان را در تاریخ ثبت کردی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.