ترس و نكبت رايش سوم و آپارتمانِ آلن
تاريخنگاري دراماتيك
پارسا شهري: جهانهاي متفاوتِ نمايشي اين بار با ترجمههايي از «اتاقِ روشني كه روزش ميخوانند» توني كوشنر و «مُتل ماه عسل» اثرِ وودي آلن در نشر بيدگل به كتاب درآمده است. «اتاقِ روشني كه روزش ميخوانند» نوشته توني كوشنر روايتي تاريخي است از سايه فاشيسم و آدمهاي نمايش، بازيگرانِ آلمانياند يا در برلين كار ميكنند، تبعيديِ مجار يا عضو حزب كمونيست آلمان و يا يهودي هستند و همه در وحشت و ترس از نكبتِ فراگير فاشيسم زندگي ميگذرانند. كتاب سه بخش دارد، ابتدا توضيحاتي به قلمِ نويسنده آمده است كه در آن شرح مختصري بر نمايشنامه داده و سختگيرانه اجراي «اتاقِ روشني كه روزش ميخوانند» را مقيد كرده است به تاريخ روزگاري كه آدمهاي نمايش در آن زيستهاند و رنج كشيدهاند. كوشنر چيزي را از قلم نينداخته است حتي در حسي كه بايد به مخاطب القا شود تأكيد دارد: «اين نمايشنامه براي بيان منظور و تاثيرگذاري به برانگيختنِ عواطف متكي است. در عين حال، به هيچ وجه نميتوان بهمثابه درام خانوادگيِ آرامي با آن تا كرد؛ زبانش به انتقاد كوبنده، دقت و صراحت نياز دارد و بايد با اعتمادبهنفس و بيباكي اجرا شود. و اينكه سياست در اين آدمها شوري حقيقي برميانگيزد، نه اينكه بهانهاي باشد براي پنهانكردن احساسات شخصيشان». او ضمن اينكه اجازه بازخواني و حذف و اصلاحات را در اجرا ميدهد تأكيد ميكند كه بخشي از چيزها امكان حذف ندارند براي مثال، «اسلايدها ضرورياند، لازم نيست صحنهها چاپ شوند يا روي پرده به نمايش دربيايند...» اما اسلايدها و عكسِ راهپيمايي نازيها ضرورت دارد، عكسي واقعي كه كوشنر نشاني دقيق آن را هم ميدهد: در كتابِ «هيتلر: مستند تصويري زندگيِ او» تاليفِ جان تولند (بالانتين بوكس، نيويورك). و اما ماجراي نمايشنامه: در دو سال آخر حیاتِ پرتلاطم جمهوری وایمار، اولین دولت دموکراتیکِ تاریخ آلمان، اگنس اِگلینگ، بازیگری میانسال، در خانهای بزرگ در برلین زندگی میکند. شب سال نو است، خانه پر از مهمان است و همه، از داشتن امنیت خوشحالاند. اما این حس دوام چندانی ندارد؛ وحشت غلبه هیولای فاشیسم، اینبار در هیئت حزب تازهتأسیسِ ناسیونال سوسیالیست کارگران آلمان (نازی)، رفتهرفته بر امیدها و دلخوشیها سایه میاندازد و آینده پیشِرو را غبارآلود میکند. توني كوشنر، نمايشنامهنويس آمريكايي متولد نيويورك نمايشنامهنويسي را از دهه هشتاد آغاز كرد و از همان اوان نوشتن متأثر از برشت و تئاتر «اپيك» بود. آنطور كه در مقدمه كتاب آمده است اميد به احياي تئاتر اپيك كوشنر را واداشت اَشكال پيشين را با عواطف پستمدرنيستي خود در هم آميزد و تركيبي حاصل كند كه ميتوان نام تاريخنگاري دراماتيك بر آن گذاشت. او در آثارش تكامل فرهنگيِ بشر را از زاويه فعاليتهاي سياسي و آرمانهاي سوسياليستي روايت ميكند. شايد بتوان اشتياق كوشنر به استفاده از صحنه به مثابه ابزاري براي پيشكشيدن جدالهاي سياسي-اجتماعي و همينطور توجه ويژه به نقش فعال مخاطب در فرآيند اجرا را وجوه اشتراك او با برشت دانست. كوشنر نمايشنامه «اتاقِ روشني كه روزش ميخوانند» را نيز براساس «ترس و نكبت رايش سوم» اثر برشت نوشته است. با صداي همفري بوگارت كتاب «مُتل ماه عسل» شامل دو نمايشنامه است: از نو بزن سم و مُتل ماه عسل. تمام ماجراهاي نمايشنامه نخست در يك مكان اتفاق ميافتد، در آپارتمان آلن فيليكس در خيابان دهم غربي نيويورك. اين نمايش سه پرده دارد و آنطور كه وودي آلن در شرح صحنه نوشته است نمايش در يك مكان ثابت و در يك بازه زماني كوتاه اتفاق ميافتد. پرده يكم: بعدازظهر يك روز تابستاني، صحنه دوم: چند هفته بعد و پرده سوم: صبح روز بعد. وودي آلن در اين نمايشنامه ارجاعاتي نيز به سينما دارد و در فضاسازي از سينما بهره گرفته است. پرده يكم چنين آغاز ميشود: «نور سالن كم ميشود و ما صداي همفري بگارت و ماري استورِ فيلم شاهين مالت را ميشنويم. از صحنههاي آخر فيلم است كه همفري بوگارت بنا دارد ماري استور را تحويل بدهد عليرغمِ اين حقيقت كه عاشق اوست، اما ماري اين را باور ندارد. در همين حين، پردهها بالا ميروند و آلن فيليكس را ميبينيم، مشغول تماشاي همين فيلم از تلويزيون اتاق پذيراييِ آپارتمانش در خيابان دهم...». نمايشِ «از نو بزن سم» بار نخست در 1969 توسط ديويد مريك در تماشاخانه برودهِرست نيويورك روي صحنه رفت. اين نمايش روايت يك زوج جوان تازه ازدواجكرده است و ماجرايي كه در آپارتمان آنان اتفاق ميافتد: آپارتماني كه ماهي 165 دلار اجاره شده و خانواده فيليكسدو سال گذشته را در آن زندگي كردهاند. وودي آلن «آلن فيليكس» را جوان بيستوهشت، نه سالهاي توصيف ميكند كه انگار همين الان از كاريكاتورهاي جولز فايفر بيرون آمده است، هزينه زندگيِ درويشيِ خود را از نوشتن مقاله و نقد درميآورد و نوشتههايش در مورد ادبيات و سينماست كه آنها را براي يك مجله سينماييِ روشنفكري مينويسد. آرزو دارد كه روزي كار بزرگي در ادبيات و سينما انجام دهد. آلن زياد رؤياپردازي ميكند «درواقع، ذهنش حاوي توده زيادهفعالي از تناقضات رواننژندانه احمقانه است كه سبب ميشود دنيا را اندكي زياده سخت بگيرد. او عصبي، خجالتي و بياعتمادبهنفس اشت و سالها تحتِ درمان هرازگاهي رواني بوده». نمايشنامه بعدي «مُتل ماه عسل»، كوتاه و تكپردهاي است و امضاي پاي آن نشان ميدهد كه در 16 آگوست 2015 نوشتنش تمام شده است. «مُتل ماه عسل» اينطور آغاز ميشود: «صحنه تاريك است. نئون -نوشتهاش «مُتل، اتاق خالي»- چشمك ميزند. اقامتگاهي نُقلي شامل حمام و اتاق خوابي كوچك. به تونل وحشت نميماند؛ فقط اُتراقگاهي ارزانقيمت است...» بعد سروكلهي آدمهاي نمايش پيدا ميشود: جري و نينا كه آمدهاند تا ماهِ عسل خود را در سوئيت «يه مُتل درب و داغون كه بيرونش هم بارون بياد» بگذرانند و نمايشنامه روايتي است از ترديدها و كشمكشهاي دروني و ذهني اين دو شخصيت. در مجموعه نمايشنامههاي بيدگل پيشتر نمايشنامههاي ديگري نيز از وودي آلن ترجمه و منتشر شدهاند كه ازجمله آنها ميتوان به «حالا بیحساب شدیم»، «بیبال و پر»، «بنبست نویسنده»، «این آب آشامیدنی نیست!» و «مرگ در میزند» اشاره كرد. «مُتل ماه عسل» نوشته وودي آلن با ترجمه محمدرضا اوزار در تيراژ هزار نسخه منتشر شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.