نگاهی به «متری شیشونیم»
داستانی آشفته
علی فرهمند
خب که چی؟! این سؤال در طول تماشای فیلم - اشغال ذهنِ ما- نشان از تهیبودنِ آن شلوغِ پرهیاهوی پرگوی شعارزده دارد. «سانتی شیشونیم» هم اسراف به هزینه صرف دید و شنود و نوشتن دربارهاش، اما قلم را گریز نیست که اولا رسانهها طبق معمول بزرگ جلوهاش داده و ثانیا خود دارای نکاتی است که ارائه استدلال، امری ضروری:
اولا: «متری شیشونیم» - ظاهرا - در روند شخصیتپردازی موفق و تأثیرگذار و اغلب منتقدان نیز حول همین مسئله، «شیشونیم» بار به دور اثر گردیدهاند؛ اما به نظر میرسد این روند از اساس ظاهری است و خامدستانه - و حاصل عدم درک مفهوم شخصیتپردازی؛ چیزی که در عمق و جان کاراکترهای «متری شیشونیم» اتفاق نیفتاده؛ سوی باطنی ندارد و بالطبع موجب همذاتپنداری نخواهد شد؛ یعنی (مثلا) شنیدههای فیلمنامهنویس حاکی از آن بوده که یک شخصیت قابل درک را ضعفهایش میسازد و نیز تناقضات فردی و بر همین اساس زمانی قابلتوجه صرف شناخت بَدمنِ خطرناک و «گادفادر» نمای داستان و پس از مدتی مدید، بَدمنِ داستان، نیمهجان و با قرصهایی که به قصد خودکشی خورده یافت میشود و اصولا چنین تصویر از چنان آنتاگونیست، باید تمایل مخاطب به نزدیکی را برانگیزاند، اما چون علت این پارادوکس مشخص نیست، شعارهای اجتماعی سینمای «دغدغهمندِ» اجتماعی ایران به سراغ میآیند: آیا این آدمبده با تمام ثروتی که بههم زده؛ قصری که در آن زندگی میکند، در زندانی خودساخته بهسر میبرد؟ آیا گرفتار کردههای خویش شده است؟ و بعدتر زمانی که پلیس او را در خیابان آزاد میکند، برمیگردد و به پشتسر (به پلیس) نگاه میکند؛ گویی او در زندانی به مراتب بزرگتر از زندانی است که پلیس برایش فراهم آورده و دیگر همهچیز برایش بیاهمیت است. خب، این یک ایده جذاب؛ اما سؤال: چرا آدمبده در زندانی بزرگتر و... و خودساخته و... و این شعارهای نمادگرایانه قرار گرفته است؟ و بیپاسخی این پرسش از پس عدم پرداخت کاراکترها در عمق برمیآید؛ یعنی درست که بَدمن دارای ضعف است، اما این ضعف ناشی از چیست و از کجا؟ (از پدرش! مادرش! وطنش! از مهشید؟) و پرداختن به این مسائل به شخصیت عمق میدهد؛ به شخصیت مسئله میدهد و مسئله او میشود مسئله ما؛ اما کاراکترهای «متری شیشونیم» ماشینهایی هستند که بهشان دستور ایجاد تناقض فردی و ضعفهای شخصی داده شده و آنها نیز نقششان را به خوبی ایفا کردهاند و شاید تنها تفاوت شخصیتپردازی در اثر با غالب پرداختهای شخصیتی در سینمای ایران، در نوع «ماشین» باشد (که این یک، جدیدتر و بهتر) وگرنه همگی اغلب هستند! بههرحال کسی منکر توانایی بالای «نوید محمدزاده» و «پیمان معادی» در بازیگری نیست؛ آنها میتوانند نماینده ماشینآلات، روباتها و شخصیتهای بدون عمق سینمای ایران در دهه اخیر تلقی شوند! سراغ پلیس باید رفت: پلیس بهعنوان قهرمان داستان نیز کلیشهای رفتار نمیکند و دارای ضعف است و همین امر از او باید شخصیت بسازد؛ اما بیجان و مُرده؛ ماکِت است. سؤال: چرا پلیس در مقابل پیشنهاد رشوه وسوسه میشود؟ (اصلا واقعا وسوسه میشود؟) اگر میشود، چرا لحظهای بر پلیس تمرکز نمیشود که زندگیاش را مشاهده کنیم و اگر نمیشود، چرا درباره آرمانها و باورها و درونیات قهرمان داستان هیچ نمیدانیم؟ «مخمصه» را به یاد بیاورید که از کجا میآغازد: رابطه مکانیکی پلیس با معشوقهاش -که گویای نوع زندگی کسالتبار و بیعشق پلیس است و همین ضعف موجب شکلگیری شخصیت او میشود؛ اما «متری شیشونیم» به صرف ظاهرسازی دارد ضعف میسازد، وگرنه ما هیچ راه ورودی به درونیات کاراکترها نداریم. و باز دوستان منتقد اگر درباره دوئل دزد و پلیس داستان میگویند، بیمنطق است که در این تقابل، مخاطب به مرحله شناخت و درک طرفین نرسیده و ناشیگری متن موجب شده اثر را با فاصله نگاه کند و همین نیز موجب خستگی در نیمه دومین شده است. ثانیا: «متری شیشونیم» نه دارای یک داستان منسجم که بسیار آشفته است و این به معنای اضافیبودن صحنههاست. در آغاز موقعیتی است تعقیبوگریز و تصاویری پر از التهاب هیاهو، اما به قصد هیچ؛ کاشتِ صحنه آغاز به برداشتی کارآمد نسبت به پیرنگ دست نمییابد و تنها موجب کشدادن قصه خواهد شد. اگر «سرگیجه» مدنظر بوده، از دل این موقعیت شخصیتها ساخته نمیشوند: پلیس، دزد را نمییابد، اما مواد مخدر او را چرا و این موجب تردید قاضی به پلیسها و کشدادن موقعیت پیش از اعدام بدمن است، در صورتی که در اثر «هیچکاک»، اساس فیلم، ضعف شخصیت و حادثه محرک نخست با آغازین صحنه شکل میگیرد: «سرگیجگی». و فارغ از این اغلب صحنههای اثر را میتوان بیرون ریخت، بیآنکه آبی از آب تکان بخورد. مثال: صحنه پرخرج دستگیری معتادان، صحنههای تقابل میان پسر کوچک و پدر معتاد، دعواهای دو پلیس بر سر روابط کاری، ارتباط نصفونیمِ قهرمان با همسرش (تلفنی) و... همهاش زیادی است و اتفاقا مخاطب را پرت موضوع اصلی دزد و پلیس میکند، چنین اتفاقی تنها از سر نابلدی نسبت به «داستان کلاسیک» رخ داده است. ثالثا: دیوانه پیام اخلاقی فیلم شدهام: بعد از آن بزنوبکوبها و آن اعدامِ یادآورِ میانمایهای به نام «لانتوری» و در یک صبح آرام که همهچیز تمام شده، اما معتادی شیشه پنجره قهرمان را میکوبد و یعنی چنین فاجعهای (اعتیاد) با اعدام یک نفر ریشهکن نمیشود. این جنس پیامها اما؛ اساسا با رویکرد فیلم همخوانی ندارد و شاید هم دارد اگر بپذیریم «متری شیشونیم» در ظاهر خواسته شبیه به دزد و پلیسهای محبوب عمل کند و در باطن از آینه عبرت هم کمتر است؛ یعنی در ظاهرسازی تلاشی داشته قابلتوجه - در کنار آبروداری بازیگران در حفظ فِیکیِ نقش (حالا این تعریف است یا نه، نمیدانم!)؛ ولی در باطن دنبالهرو همان سینمای بهاصطلاح «اجتماعی»ِ مبتذل «نرو سمیه» است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.