راوي انقلاب مكزيك و تاريخ فكاهي معاصر ايران
شرق: اولين آشنايي ما با ماريانو آسوئلا، نويسنده مشهور مكزيكي، به واسطه ترجمهاي بود كه سالها پيش سروش حبيبي از داستان «اربابها»ي او به دست داده بود و بعد از آن داستان «مگسها»ي اين نويسنده با ترجمه و.درساهاكيان در اوايل دهه شصت منتشر شد. ماريانو آسوئلا كه بهعنوان اولين داستاننويس انقلاب مكزيك شناخته ميشود، در سال 1873 در مكزيك متولد شد. او درس پزشكي خواند و بعد بهعنوان پزشك به فعاليت مشغول شد. آسوئلا نويسندگي را از دوران جواني شروع كرد و در سال 1896 داستاني با عنوان «خاطرات يك دانشجو» را در يك هفتهنامه منتشر كرد و سپس داستانهاي كوتاه ديگري نوشت. اولين داستان بلند او «آندرس پرس، مادهريست» نام دارد كه در سال 1911 به چاپ رسيد. آسوئلا جزء نسلي از جوانان ليبرال مكزيكي بود كه طرفدار قيام فرانسيسكو مادهرو بودند، قيامي كه به سرنگوني رژيم ديكتاتوري پورفيرر دياس منجر شد. آسوئلا در آن زمان پزشكي بود كه به انقلاب مكزيك پيوست و ازآنجاكه داستاننويس هم بود، داستانهايي تحت تأثير رويدادهاي بزرگ كشورش نوشت. «فلكزدهها»، «اربابها» و «مگسها» ازجمله مهمترين آثار داستاني اين نويسنده مكزيكي هستند كه همگي در دوران انقلاب نوشته و چاپ شدند. البته بعد از انقلاب مكزيك آسوئلا با روند امور موافق نبود و از سياست فاصله گرفت. مترجم «مگسها» در ابتداي كتاب توضيحاتي درباره انقلاب مكزيك و آثار آسوئلا آورده كه در بخشي از آن درباره موضع آسوئلا در بعد از انقلاب ميخوانيم: «آسوئلا اساسا نويسندهاي اخلاقگرا (موراليست) بود، و دلسردياش از انقلاب بهزودي آشكار شد. او براي مكزيك بهتري جنگيده بود؛ اما ميديد كه پس از آنكه انقلاب برخي بيعدالتيها را تصحيح كرد، عدهاي ديگر بر سر كار آمدند و به همان ستمگريها ادامه دادند. هنگامي كه ديد فرصتطلبان و مزدوران سرمايه به قدرت رسيدهاند و اميد او به رستگاري ستمديدگان را به پلكاني براي رسيدن به هدفهاي خود تبديل كردهاند، سخت نااميد شد و بهكلي از سياست كناره گرفت. داستانهاي بعدي او چنان آكنده از طنز و طعنههاي تلخ است كه گاه به ساختمان اثر لطمه ميزند». آسوئلا آخرين سالهاي عمرش را در مكزيكوسيتي به نويسندگي و پزشكي براي تهيدستان پرداخت و در سال 1952 درگذشت. «مگسها» و «اربابها» داستانهايي براساس واقعيتهاي زنده سالهاي انقلاب هستند. داستان مگسها در بيم و هراس حاكم بر ايستگاه راهآهن مكزيكوسيتي آغاز ميشود. پايتخت در آستانه سقوط است و نيروهاي وييا و ساپاتا شهر را ترك ميكنند و مردم وفادار به انقلاب نيز در پي آنان ترك وطن ميكنند. سياستمداران، كارمندان، ژنرالها و افسران ارتش سابق فدرال، دكترها و به طور كلي همه آناني كه از سر كوتهنظري، به وييا دل بستهاند، در عين نااميدي ميكوشند بگريزند تا به وسيله سربازان سرخپوست قبيله ياكي كشته نشوند. اين فراريان هراسان، در يك واگن بهداري گرد ميآيند، و آنجا در سراسر شبي هولناك، حدسهاي ديوانهوار خود را بلغور ميكنند. در بخشي از داستان ميخوانيم: «سپيدهدم. سمت خاور، برق درخشاني در آسمان ديده ميشود. باد سردي ناگهان از لاي در به درون واگن وزيد. چند نفر از خفتهها لرزيدند و غرغركنان فحشهايي دادند. سينيور ريوس مثل اسبي كه تنگي نفس داشته باشد، خرناس خشكي كشيد و بيدار شد. اندكاندك تپههاي فولادرنگ دوردست شكل ميگرفتند. سبزهزاران تيره و خانههاي درخشان روستاها خود را نشان ميدادند. سرما سختتر ميشد. عده بيشتري از خفتهها، با سر و موي ژوليده و پاهاي كرخت، برخاستند و چشمان سرخشان را ماليدند. سنگين و بيحوصله ناله سر دادند». توفيق، هويدا، شاه و ديگران «توفيق چگونه توفيق شد»؛ عنوان كتابي است از عباس توفيق كه مدتي پيش در نشر نو منتشر شد. نشريه طنز «توفيق» يكي از جالبتوجهترين پديدههاي اجتماعي ايران بود كه در مدت نيمقرن در ايران منتشر شد و ارتباط خوبي با مردم برقرار كرده بود و نمونهاي درخورتوجه از نشريهاي با رويكردي انتقادي بود. عبدالحسين زرينكوب «توفيق» را «هفتهنامه هزلآميز اما بسيار جدي عصر ما» ناميده بود و آن را پديدهاي تازه و مخصوص به دوران مشروطيت به اين سو دانسته بود. طنز «توفيق» طنزي اجتماعي بود كه ميكوشيد صداي مردم باشد. «توفيق» دورههاي مختلفي داشته است، در بخشي از پيشگفتار كتاب كه درواقع متن يكي از سخنرانيهاي عباس توفيق است، درباره اين دورهها آمده: «توفيق سه دوره انتشار مختلف داشت. در سخنراني قبليام در دانشگاه ي. سي. ال. اي فقط از دوره اول و دوم روزنامه توفيق سخن گفتم و گفتم از آخرين دوره پرسروصداي توفيق كه ما منتشر كرديم، سخن نخواهم گفت. اكنون ميخواهم از دوره سوم توفيق كه از نوروز 1337 ما برادران توفيق درآورديم، سخن بگويم: نخست برايتان بگويم كه در آن فضاي بهشدت بسته پس از كودتاي 28 مرداد 1332 -آن هم پس از چهار بار غارت و آتشزدن دفتر توفيق- چرا و چطور، پس از چهارسالو نيم، دوباره به فكر اين ديوانگي افتاديم؟ پس از 28 مرداد و شوكي كه به همه و بهویژه به جوانان ايران وارد آمده بود، همه نااميد از همه مبارزات سياسي، معتقد شده بودند كه ديگر فايده ندارد و ديگر كاري نميشود كرد... و سياست را بوسيده بودند و كنار گذاشته بودند. حتي نويسندگان سياسي مبارزي نوشته بودند: ما را ديگر با سياست كاري نيست؛ اما ما به آن باور داشتيم و معتقد بوديم در هر زماني -حتي در بدترين زمان- كارهايي ميشود كرد. ميشود به مردم روحيهباخته، روحيه داد. ميشود به ريش دنيا و آنچه در آن هست خنديد. ميشود دستکم با شوخي و گوشه و كنايه و در لفاف، متلك گفت و داد دل خود و مردم را از كهتر و مهتر ستاند. ميشود: اگر هنرش را داشته باشي؛ و از آن مهمتر: اگر دلش را داشته باشي... و اگر حاضر باشي خطر كني. درآنصورت: ميتوان نهتنها به قول مولانا در زير لحاف حق گفت، بلكه ميشود كاكاتوفيقوار بر بالاي گلدستهها و منارهها حق گفت... و ميشود باز خنده بر لبان مردم آورد و ديديد كه ما كرديم و شد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.