پيشباز هشيارانه از آبه
غلامرضا نظربلند-تحليلگر
سفر قريبالوقوع شينزو آبه، نخستوزير ژاپن، به تهران که خبر آن درپي ديدار اخير دونالد ترامپ، رئيسجمهوری آمريكا، از توکيو اعلام شد، موجب تحليلها و گمانهزنيهاي زيادي شده است. برخي با خوشبيني و بعضي با بدبيني و نااميدي به آن مينگرند. در اين ميان، هرچند روايت آن دسته از ناظران و تحليلگراني که ژاپن را داراي وزانت لازم براي ايفاي نقش ميانجيگري بين ايران و آمريكا ميدانند، دست بالا را دارد، اما راوياني چند توکيو را برخوردار از چنين وزني نميدانند. نگارنده در ادامه مطالب سه «عرض حال» قبلي راجعبه سفر مزبور، بر آن است تا در اين «عرض حال» بهمنظور روشنشدن زواياي تاريکي که بهویژه از زمان رويکارآمدن ترامپ و بعد از خروج دولت او از برجام، بر روابط تهران- واشنگتن و اعمال تحريمهاي بس سنگين تجاري و مالي سايه افکنده است، پرسشهايي مطرح کند تا احيانا در تنظيم محورهاي مذاکرات طرف ايراني با مرد قدرتمند کشور آفتاب تابان استفاده شود. ناگفته نماند که فرض ما بر اين است که آبه قصد دارد در اين سفر نه در جایگاه پيامرسان که در مقام ميانجي ايفاي نقش کند. بديهي است که ميانجي يا همان واسطه، مانند واسطه مالي خود بههمراه
طرفين وساطت در شمار مشارکتکنندگان در فرايند وساطت قرار ميگيرد و از اينرو بهمنزله نهادي داراي شخصيت حقوقي مستقل، قدرت بازيگري دارد. افزون بر اين، واسطه بايد رويکرد منصفانهاي در مواجهه با طرفين وساطت داشته باشد. با اين حساب از ژاپن انتظار ميرود که حداقل تا زماني که به امر وساطت مشغول است، تحريمهاي آمريكا عليه ايران را به حالت تعليق درآورد تا به اين طريق بيطرفي را در عمل هم ثابت کند و طبعا خود را از شبهه داشتن موضع سوگيرانه به سمت آمريكا مصون بدارد. فارغ از این نوع نگاه، داشتن چنين انتظاري از ژاپن توقع زيادي نيست. اين کشور بهتر از هر کشور ديگري در جهان معاصر معني تحريم اقتصادي را درک ميکند؛ بهطوريکه بعد از تجربه 16 ماهه تحريم آمريكا در اثناي جنگ جهاني دوم، بهقدري طاقتش طاق شد که ترجيح داد از شر جنگ اقتصادي عليه خود به جنگ نظامي عليه دشمن پناه ببرد و يک هفته بعد از اخطار به آمريكاييها، پرل هاربر را هدف حملات جنگندههاي خود قرار دهد و به اين ترتيب به استقبال اعلام جنگ آمريكا عليه خود برود. ژاپن با داشتن شايستگيهاي اساسي
(core competencies) و صبغه قانونمداري و با زمامداري (good governance) و نزاکت سياسي (political decay) قادر است به تهران در يافتن پاسخ به پرسشهايي که بعضا در زير فهرست شدهاند، کمک کند و به اين ترتيب زمينه را براي کاهش اختلافات و خطر جنگ بين ايران و آمريكا هموار کند و نقشي ماندگار برای برقراري صلح و امنيت در عرصه بينالمللي از خود بهجا گذارد.نخست آنکه ادبيات کلامي ترامپيسم که در آن ابهام و ايهام موج ميزند و شخصيت رواني ترامپ، طبق «نظريه ضابطهناپذيري» که از محصولات فکري خود انديشکدههاي غربي است و در فهرست «ضابطهگريزها» جاي ميگيرد، ترجمه، تبيين و شفافسازي شود تا کنه واقعيت مواضع هيئت حاکمه کنوني کاخ سفيد در قبال ايران معلوم شود و به اين پرسش که آيا اتخاذ مواضع زيگزاگي ازسوی او، بخشي از جنگ رواني است يا نه، پاسخ داده شود. ممکن است گفته شود که زبان و ادبيات سياست واقعي
(realpolitik) سمبوليک و فازي است؛ درست است اما بالاخره در دنياي واقعي که محيط بر سپهر سياست واقعي ولو در بيشينه موش و گربه بازي آن است، باز هم به کمينهاي از شفافيت و تصريحات و قطعيات نياز مبرم است و قطعا گريزي هم از آن نيست. ديگر آنکه، آيا کاخ سفيد قصد ندارد از اعمال «سياست فشار حداکثري» (maximum pressure policy) خود حتی بهطور موقت و مثلا بههنگام مذاکره دست بردارد و حداقل آن را به حالت تعليق درآورد؟ اگر در اينجا فرض را بر استيلاي بيچونوچراي سياست واقعي که به دور از هر انگاره و آموزه و هنجار اخلاقي است، بگذاريم، باز هم در ادبيات همين نوع سياست، واژه جا افتاده good gesture يا همان ژست دوستي را ميبينيم که ازقضا بهشدت هم تداول دارد و عملا هم رايج است. کاخ سفيد حتي اگر به ادبيات همين سياست واقعي متداول و در عمل رايج هم اعتنا ميکرد، در آستانه سفر مرد قدرتمند کشور آفتاب تابان به تهران و آن هم در زماني که يک هفته از ميزباني شخص اول مملکت خودشان ازسوی او نميگذشت، قاعده «ژست دوستي» را با وضع تحريمهاي جديد عليه صنعت پتروشيمي ايران زير پا نميگذاشت. آمريكاييها لازم نبود در اينجا کاري انجام دهند و بهايي
هرچند بسيار اندک بابت آن از جيب بپردازند، همينکه ترک فعلي منفي ميکردند هم کفايت ميکرد. ديگر آنکه وقتي آمريكا سپاه را در فهرست سازمانهاي تروريستي قرار داد، فکر اين را نکرده بود که به فاصله فقط چند هفته از زمان چنين اقدامي، مجبور ميشود از رفتار حرفهاي (رعايت استانداردها) زيرمجموعه سازماني که به آن برچسب تروريستي زده است، تعريف کند (اظهارات سه روز پيش جان ويد، فرمانده ناوگروه تهاجمي آمريكا به رهبري ناو آبراهام لينکلن)؟! آخر مگر سازمانهاي تروريستي هم استاندارد دارند که رعايت آن، آنها را سزاوار تقدير سازد؟بهمنظور پرهيز از اطاله کلام به همين چند پرسش بسنده ميشود و در اينجا مسئولان کشورمان، مخاطب قرار ميگیرند. اول آنکه سفر نخستوزير ژاپن را با هر دستور کار و مأموريتي بايد فرصت دانست و از آن در جهت ارتقای روابط دوجانبه بهره گرفت. ژاپن نه همسايه شمالي است که نقاري تاريخي در روابط ما با آن موجود باشد و نه اژدهاي يکونيم ميلياردي است که هنوز ابرقدرت نشده در روابط با کشورهايي چون ما راهبرد «پيرامونيسازي»، در پيش گرفته باشد. ژاپن اروپا هم نيست که اگرچه منافع مشترکي با ما دارد، همواره از در واگرايي با ما
وارد ميشود و اسرائيل و موضع مخالفت با سيستم موشکي ما را به رخمان ميکشد. ژاپن کشوري خودساخته است که در امر فناوري پيشرفته فقط به آمريكا تنه نميزند و از ديگران اگر برتر نباشد، دستکمی هم از آنها ندارد.
اين در حالي است که کشور آفتاب تابان شديدا نيازمند انرژي منطقه ما است و بهمنظور تنوعسازي منابع تأمين آن نميتواند ايران را از قلم بيندازد، ضمن آنکه بازار ايران حداقل به اندازه بازار کل منطقه براي آن ارزش دارد. ژاپن هرچند روابط نزديکي با آمريكا دارد اما برخلاف تبليغات چينيها در اسارت آن قرار ندارد. موضع مستقل آن کشور در بعضي مسائل و موضوعات سياست خارجي مانند عدم همراهي با ترامپ در بهرسميتشناختن بيتالمقدس بهعنوان پايتخت اسرائيل و انضمام جولان به خاک آن، شاهد مدعا است. کلام آخر آنکه نخستوزير ژاپن اگر براي طرح ميانجيگري به تهران ميآيد، حتما اين را هم ميداند که باوجود برخورداري از چنين ظرفيتي، آنهم بهگونهای تقريبا منحصربهفرد، آمريكاي ترامپ مايل نيست در مراحل بعدي با واسطه با تهران مذاکره کند. ژاپنيها با الهامگرفتن از مدل رايج در صنعت و تجارت موسوم به «بي او تي» که در آن تبحر خاصي هم دارند، با هموارکردن راه از طريق تنشزدايي در روابط تهران واشنگتن و کليدزدن مذاکرات فیمابین واگذاري کار به آنها، نقش راهبردي خود را در اين مقطع حساس تاريخي ايفا ميکنند. ايران و آمريكا باوجود اختلافات اساسي ديرينه،
در چند هفته اخير و در اوج بگوومگوها نشان دادهاند که از بلوغ کافي براي مديريت بحران روابط فیمابین برخوردارند. البته اميد آنکه توسل ترامپ به شينزو آبه براي ايفاي نقش ميانجيگري به نيت استفاده ابزاري نبوده باشد؛ بهگونهاي که اين هم تاکتيکي در راستاي تکميل زنجيره اقدامات ديپلماتيک براي نشاندادن ايران بهعنوان کشوري جنگطلب باشد. نبايد فراموش کرد در چنين مواردي احتمال جنگ بعد از تلاشهاي ديپلماتيک و البته صوري، بيشتر ميشود. قطعا هوشياري کامل تهران شرط است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.