اكنون چه باید كرد؟
علیرضا غریبدوست: موضوع مبارزه با مواد مخدر از آن دست بحثهایی است كه همواره مردم و مسئولان درگیرش بودهاند، زیرا اعتیاد بهعنوان بحرانی اجتماعی میتواند یك جامعه را نابود كند؛ ازاینرو همواره از منظرهای مختلف جامعهشناسی، سیاست و قانونگذاری سعی شده است جلوی گسترش توزیع و مصرف مواد مخدر گرفته شود؛ اما اینكه در این موضوع سیاستهای اتخاذی بهنگام یا نابهنگام بوده، بحثی است كه در گفتوگو با علی هاشمی، معاون رئیسجمهور در دولت اصلاحات و رئیس پیشین ستاد مبارزه با مواد مخدر، در میان گذاشتیم.
هدف از این مصاحبه این است كه نگاه آسیبشناسانه و درعینحال مبتنی بر تحلیل فرایندها نسبت به بعضی تصمیمهای كلان در 40 سال گذشته جمهوری اسلامی داشته باشیم. حرف اصلی ما این است كه ببینیم كدام تصمیمها بهنگام و كدامها نابهنگام بود. باتوجه به اینكه شما تجربیات بسیار مفیدی در حوزه امنیت داشته و سالها مسئولیت مبارزه با مواد مخدر را در دولت اصلاحات داشتهاید، به انتخاب خودتان از مصادیق به بحث ورود كنیم تا ببینیم كدامیك از تصمیمها در 40 سال گذشته خوب و بهنگام بوده و كدام تصمیم را میتوانستیم با تأمل یا زودتر و دیرتر بگیریم.
اگر كل انقلاب را بتوانیم بیطرفانه و علمی وسط بگذاریم و آسیبشناسی كنیم كه ریشهها چه بود، اهداف و دستاوردهایش چه بوده و صادقانه و واقعبینانه ببینیم چقدر از آنها محقق شده یا نشده، یك بحث كلان است؛ اما در عنوان تصمیمات بهنگام و نابهنگام خیلی از موضوعات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و امنیتی را میتوان طرح كرد. نمیخواهم وارد جزئیات این بحث شوم. میخواهم براساس مصادیق كاری كه خودم درگیر بودهام و در دهه اخیر بهعنوان رئیس كمیته مستقل مبارزه با مواد مخدر مجمع تشخیص مصلحت نظام ایفای وظیفه كردهام، وارد بحث شوم. در حوزه مواد مخدر، بحث بسیار جدی است؛ بنابراین لازم است مقدمه کوتاهی را ذكر كنم. سازمان ملل براساس تعریفی که از معضلات دنیا دارد، نشان داده است كه چالشها و مشکلات بسیار زیادی در جهان وجود دارد. مشكلات براساس چهار بحران تقسیمبندی شده و برای آنها برنامهریزی انجام شده است. این چهار بحران شامل کشور ما هم میشود، بحرانهای مواد مخدر، بحران هستهای و اتمی، فقر اقتصادی و بحران زیستمحیطی شامل این چهار مورد میشوند. در بعضی از صحبتها اشاره میکردم که درباره ایران بحران هستهای را خیلی پررنگ
میکردند، درصورتیکه از نظر من در سطح جهانی بحران مواد مخدر در اولویت است. درباره بحران هستهای و اتمی این نگرانی وجود دارد كه روزی یك انفجار بزرگ رخ دهد؛ اما مواد مخدر هر روز جان هزاران انسان را میگیرد. هر روز معتادانی را میبینیم که کارتنخواب هستند. ما بهجای آنكه تصمیمهایی بگیریم تا بحران اعتیاد كاهش یابد، به خرابتركردن اوضاع پرداختهایم.
مثلا در آغاز انقلاب حتی بحث شلاقزدن معتادان را هم داشتیم. برخی از حاکمان شرع آغازین انقلاب با حجم بسیار پایین مواد مخدر، احکام سنگین صادر کردند؛ بنابراین جمهوری اسلامی از آغاز با مقوله مواد مخدر خیلی جدی برخورد کرده است. به نظرتان برخورد قاطع و بدون اغماض مثل برخوردهایی که آقای خلخالی با مصرفکنندگان مواد مخدر داشتند، بهنگام نبود؟
الان که نگاه میکنیم از یک زاویه میتوانیم بگوییم كه محکم برخورد میکردیم، اما این را هم در نظر داشته باشیم كه تصمیمهای جامعی در آن مقطع گرفته نشد، زیرا مواد مخدر در سطح دنیا و در کشور ما موضوعی فرابخشی است؛ یعنی ابعاد مختلف و علل مختلف اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، داخلی و خارجی دارد؛ بههمیندلیل اگر قرار است برخورد شود باید همزمان برخوردی که منسجم و اجتماعی و اقتصادی باشد، انجام شود، منظورم مقابله اقتصادی نیست، اما تصمیمی که اول انقلاب گرفته شده، تصمیمی بوده که به اعتقاد من نتیجهاش بسیار منفی بوده است. یک شاخص مشخصتر را باز میکنم. براساس قانون قبلی مواد مخدر، به معتادان تریاک خالص داده میشد تا آنكه در شهریور 1359 این کار متوقف شد. نهتنها توزیع را متوقف كردند، بلكه شورای انقلاب تصمیم گرفت 35 هزار هكتار زمین كشت خشخاش را معدوم کند.
از 12 فروردین 58 تا فرایند قانونگذاری و نظام قانونگذاری جدید برای جمهوری اسلامی که دولت اول مستقر میشود، دو سال طول میکشد. هشت سال بعد هم که درگیر جنگ بودیم و مملکت شبانهروز درگیر مسائل بسیار حاد دشمن خارجی بود. میتوانیم توجیه کنیم که از تدابیر مناسبی نداشتیم. همیشه در تحلیلهایم به 10 سال اول انقلاب با اغماض نگاه میکنم، گرچه برخی اتفاقات تلخ و برخی اتفاقات بسیار شیرین در آن 10 سال رخ داده؛ اما مایلم بهعنوان تحلیلگری که منطقی به مسائل نگاه میکند، حق بدهم تا دو سال اول، نظام جدید در حال استقرار بود و هنوز نمیدانست چه کار میخواهد بکند و مدیران ما هم تجربه مدیریت سیاسی کشورداری را نداشتند و در هشت سال دوم هم هدف فقط حفظ سرزمین بود. به سال 68 برویم که دوره ریاستجمهوری آقای رفسنجانی بود و قانون تشدید مجازات مرتکبین مواد مخدر که مصوب سال 71 بود؛ در دوره آقای رفسنجانی مصوباتی در مجمع تشخیص مصلحت نظام در حوزه مواد مخدر داشتیم.
همین تصمیم مبنی بر اینکه کشت خشخاش، نابهنگام بود. به آقای هاشمی در سه، چهار سال آخر بهصراحت گفتم که این تصمیم بر مبنای دو اتفاق بود؛ نبود تسلط تصمیمگیران یعنی طینشدن فرایند تصمیمسازی، اهداف و منافع جدی که مافیای مواد مخدر داشت. یك بند قانون خیلی گویا و شفاف است. اگر به قانون اجازه کشت خشخاش بهدقت نگاه میکردیم، آن کار را نمیکردیم. ماده یك این قانون در سال 1347 میگوید: «از تاریخ تصویب این قانون تا زمانی كه کشت خشخاش در کشورهای همسایه ایران ادامه داشته باشد، وزارت اصلاحات ارضی و تعاون روستایی مجاز خواهد بود در مناطق و به مساحتی که هرساله با تصویب هیئت وزیران تعیین میشود (كه آخرینش 35 هزار هكتار بود) به کشت خشخاش مبادرت کند. دولت مکلف است در صورت اطمینان از اینکه کشت خشخاش در کشورهای همسایه متوقف شده، کشت آن را در ایران متوقف کند». واقعیت این است كه بحث مواد مخدر جریان رفتوبرگشت جهانی و منطقهای دارد و اینطور نیست که مربوط به ایران باشد. نابودی كشت خشخاش هزینه سنگینی به كشور تحمیل كرد.
هنوز هم معتقد هستید تصمیم سال 59 متأثر از مافیای مواد مخدر و مبتنی بر ناآگاهی مدیران بود؟
قطعا. از نظر ما ناآگاهانه و از نظر كسانی كه پیگیر بودند، صددرصد آگاهانه.
هیچوقت در دورانی كه در حوزه امنیت فعالیت داشتید، این را رصد كردید كه بدانید واقعا چه بوده؟
متأسفانه خیر. میتواند بهعنوان پروژه تعریف شود. زمان من برای اولین بار به دلیل ارتباطی كه با دوستانمان داشتیم، دنبال این بودیم كه اسناد ساواك را درباره مواد مخدر دربیاوریم كه در حد یك جلد این كار را كردیم و میتوانست تا 20 جلد ادامه داشته باشد. یكی از تصمیماتی كه نگرفتیم، اطلاعاتی است كه الان در مركز اسناد ساواك وجود دارد و بسیار قیمتی است و همانجا مانده است. كسی نیست تصمیم بگیرد. اگر كسی بگوید همه میگویند خوب است، این كار را بكنید.
ساواك با مواد مخدر برخورد نمیكرد؟
چرا میكرد.
برخی خاندان پهلوی را در حمایت از باندهای مواد مخدر ذینقش میدانند؛ ازجمله اشرف پهلوی را و میگویند مافیای مواد مخدر را او سامان میداد. بدون ورود به اینكه این بحث صحت دارد یا نه، بالاخره كشور سازمان اطلاعات امنیت داشته. آیا واقعا با مواد مخدر برخورد نمیكرد؟
اتفاقا یك جلد كتابی كه چاپ كردیم، حاوی اسناد ارزشمندی است؛ ازجمله مافیای مواد مخدر كه دست باند اشرف بود؛ اما در كنار این فراموش نكنیم كه با مكانیسم زمان شاه در مدت 10 سال یعنی از 47 تا 57 حدودا 112 هزار كیلو كشفیات مواد مخدر صورت گرفت كه در جدولی كه وجود دارد، مشخص است چه میزان تریاك و شیره و هروئین است و حدود 112 هزار نفر هم دستگیر شدند. دستگیریهای ما هم تقریبا با همین میانگین است. عملكرد 10 سال رژیم شاه شاید به اندازه سه ماه ما در زمان جمهوری اسلامی نباشد. شاه دو راهبرد داشت. در برخورد با مواد مخدر عرضه و تقاضا مطرح است. در مقابل عرضه، به نظرم پختهتر عمل كرد. مواد مخدر در داخل كه در انحصار خودشان بود.
10 یا 20 درصد هم كه قاچاق میشد. در حوزه خارجی نیز سعی بر این بود كه عمده مواد مخدر از طریق ترانزیت و به وسیله باند اشرف به اروپا فرستاده شود تا وارد ایران نشود. این موضوع یك استراتژی بود. مهم بود.
بنابراین هم در بخش ترانزیت مواد مخدر و هم توزیع در داخل کشور برخورد میشد؟
بله، با همه مواد مخدر ترانزیتی و غیرترانزیتی برخورد كردیم.
با همه هزینههایی که برخورد با ترانزیت مواد مخدر بر ایران تحمیل کرده است؛ اما شاهدیم اتحادیه اروپا و سازمان ملل در این زمینه برای پرداخت سهم خود از هزینهها نقش پررنگی نداشتهاند!
تا یكی، دو سال قبل حدود 140 هزار تُن تریاك خالص (در طول 40 سال گذشته) در افغانستان تولید شده است. كشفیات ما به طور میانگین سالانه 10.5 درصد است؛ یعنی 14، 15 هزار تُن با تمام هزینهها و مبارزات كشف كردهایم. در 40 سال گذشته، چهار هزار شهید، 14، 15 هزار مجروح و جانباز، میلیاردها میلیارد هزینه مالی و 34 هزار درگیری مسلحانه با باندهای مواد مخدری داشتهایم و نتیجه تمام اینها 10 درصد كشفیات شده كه اجازه ندادهایم به دست مصرفكنندهها برسد. تصمیم ما نهتنها تصمیم بهنگامی نبود؛ بلكه عامل تخریب خیلی از كارها بود. با اطلاعاتی كه درحالحاضر داریم، اگر امروز قرار بر تصمیمگیری باشد، یقینا مجوز كشت خشخاش را حفظ میكردم؛ چون مجوزی استراتژیك بود و به هفت، هشت كشور بیشتر این مجوز را ندادند. مجوزش از انرژی اتمی بالاتر است.
چندی پیش آقای جهرمی، وزیر ارتباطات، یک زمین كشاورزی را كه در آن خشخاش كشت میشد، معرفی کرد و بعد از تکذیب این خبر از سوی فرماندهان ارشد نیروی انتظامی مدارك این ادعا را در اختیار پلیس گذاشتند. آیا این اتفاقات در راستای کاشت قانونمند خشخاش نبود؟
خیر، اصلا. زمان شاه دو راهبرد برای عرضه داشتند. سعی كردند دو سیاست اعمال كنند. سیاست اصلی ترانزیت بود كه سودهای كلان در بر داشت و دوم سیاست تبلیغاتی بود. باندهای كوچك را میزدند و رقبای اشرف را قلع و قمع میكردند و همان كشفیات و دستگیریهایی كه داشتند بیشتر تبلیغاتی و عملیات روانی برای مافیای داخلی خودشان بود. اما در مورد تقاضا، خیلی عاقلانه عمل میكردند. این تجربه مربوط به قبل از انقلاب است و وقتی شروع كردیم از این تجربه استفاده نكردیم. درباره معتادان قدیمیتر و مسنتر مخصوصا درباره مواد افیونی شامل تریاك و شیره، مصوب كرد كه بهطور منظم و خالص دریافت كنند كه مرگومیر و آلودگی نداشته باشند و از مافیا هم نگیرند كه آسیب آلودگی بچهها و رواج قاچاق را درپی داشت. این تصمیم خیلی عاقلانه و پخته بود. حتی برایشان بیمارستان درست كردند؛ خیلی حرف است. اولین كاری كه ما بعد از انقلاب كردیم این بود که این بیمارستان را تعطیل و تصویب كردیم معتادان یا پاك شوند یا به اردوگاهها بروند.
آیا سال 59 مبارزه با مواد مخدر متولی مشخصی نداشت؟
تصور میكنم بیشتر كارها دست كمیته انقلاب اسلامی بود. كار تشكیلاتی و رسمی قبل از دوره سازندگی بود و اتفاق بزرگی در زمان نخستوزیری مهندس موسوی افتاد. امام با نگاه بسیار انسانی و مطابق حقوق شهروندی، اول انقلاب سال 58 یك جمله طلایی میگویند: نجات معتاد نجات یك فرد نیست، نجات یك جامعه است و حتی نجات اسلام است. امام قویترین تحلیل را درباره انسان دادهاند. با وجود این، مسیر همان سختگیریها و شلاق بود.
یعنی مسیر سلبی بود!
بله. امام(ره) تصمیم راهبردی دادند و چون جنگ بر ما تحمیل شد، نمیتوانستیم دو كار بزرگ همزمان داشته باشیم. امام(ره) اواخر سال 67 سران سه قوه را احضار كردند (در خاطرات آقای هاشمی هم هست)، امام میفرمایند: شما موظفاید بعد از ختم جنگ، اولویت اصلی كشور حل معضل مواد مخدر باشد؛ یعنی به اندازه جنگ برای این كار اهمیت قائل بودند.
آیا دوره نخستوزیری آقای موسوی ستاد مبارزه با مواد مخدر را تشكیل دادیم؟
امام كه این فرمایش را بیان کردند مسئولان وقت فكر کردند چه باید انجام شود. تا آن زمان (سال 67) ساختار منظمی نداشتیم. در كمیته كارهایی انجام میشد، وزارت اطلاعات هم غیرمنسجم عمل میکرد.
ولی ما قاچاقچی مواد مخدر را اعدام میكردیم. مبتنیبر چه چیزی؟ قانونی نداشتیم؟
چرا داشتیم.
یعنی بعد از انقلاب بخشی از قانون مبارزه با مواد مخدر را اصلاح كرده و بخشی را استفاده كردیم، اما تا سال 67 متولیای برایش نداشتیم.
متولی مركزی و ملی نداشتیم.
در حقیقت حاكم شرع و قوه قضائیه خودش را مسئول برخورد میدانست.
دقیقا. معتادان را به اردوگاههای سخت كار میبردند. سال 67 پیرو فرمایش امام اتفاق بزرگی افتاد و مجمع تشخیص متولی این امر شد.
مجمع تشخیصی كه خیلی هم از زمان تولدش نگذشته بود.
برمبنای قانون، مجمع تشخیص اولین اصلاحات مواد مخدر را در سال 67 انجام داد که متعاقب آن اتفاق بزرگی رخ داد. در این مقطع كه زمان دولت مهندس موسوی بود، ستاد با ساختار جدید و با نگاهی جامع به مواد مخدر در ابعاد سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، بینالمللی، امنیتی و انتظامی اصلاح شد و شكل گرفت. ركن بنیادین این اصلاح، تصمیمی درست و قانونی بود اما بهنگام نبود و میتوانست اول انقلاب گرفته شود، اما درگیر جنگ بودیم و نشد تا در اولویت قرار بگیرد. اگر این تصمیم اول انقلاب گرفته میشد و ستاد شكل میگرفت، با اولویت دوم خسارت خیلی كمتر میشد و نتایج بهتری حاصل میشد. حتی شاید كشت خشخاش را هم نابود نمیكردیم.
یعنی تصمیم كاملا درست و بحق امام در سال 67 برای تشكیل ستاد مواد مخدر و اصلاح قانون باید زودتر گرفته میشد؟
بله. باید همان اول انقلاب این تصمیم گرفته میشد.
كار ستادی كردید كه بهسرعت بحران را كنترل كنید، اما آیا موفق بودید؟
درباره این ستاد از زمانی كه من آن را تحویل گرفتم در 10 كنفرانس مطبوعاتی گفتم كه ناكارآمد است و باید جمع شود، باید در چهار سال به دستور امام ارزیابی میكردیم. وقتی سال 67 تصویب كردیم، باید سال 71 بررسی میكردیم كه كارآمد است یا نه. حال این موضوع 30 سال است كه رها شده و درباره آن تصمیمگیری نشده است. در آخرین مصاحبهای كه قبل از عید داشتم همین را گفتم كه تنها راه فعلا مدلهای مختلف سازمانی است.
یعنی شما معتقدید الحاق ماده 45 به قانون مبارزه با مواد مخدر كه مجازات اعدام را برای قاچاقچیان دانهدرشت در نظر گرفته بود همچنان پاسخگو نیست؟
قاچاقچیهای اصلی یا در دسترس نیستند یا به خاطر شگردهایی كه دارند به دام نمیافتند. عمدتا حملكنندهها خردهقاچاقچی هستند و برآورد كردیم مجازات اعدام تقریبا از نظر بازدارندگی كمترین میزان را دارد و در كنارش هزاران هزینه به نظام تحمیل میكند. در دنیا ما رتبه دوم از نظر اعدام شدهایم. حداقل با حذف اعدام برای خردهقاچاقچیان رتبهمان 150 تا بالاتر رفته و بهتر شده است.
قانون الحاق یك ماده به قانون مبارزه با مواد مخدر قانون خوبی بود كه با تصویبش چند هزار نفر از اعدام نجات پیدا كردند و چند هزار حیات حفظ شد. منهای این، در دو سال گذشته به خاطر اینكه این مجازات تعدیل شد، رشد مواد مخدر هم نداشتیم. اما آن زمان شما ملامت شدید كه مصرف كوپنی مواد مخدر را ترویج میكنید. الان هم یكی از ملامتها نسبت به شما این است كه شما مدافع توزیع سازمانیافته مواد مخدر برای مصرفكنندهها هستید و شما را متهم میكنند كه پیشنهاد تریاك كوپنی دارید. چرا اینقدر اصرار دارید مواد مخدر باید سازمانیافته توسط نهادهای داخلی توزیع شود؟
ابتدا یك اصلاحیه به گفته شما وارد میكنم. در این مرحله نگفتم میخواهیم مواد مخدر توزیع كنیم. بحث آزادسازی نیست. بحث قانونیسازی است. گفتم كشت خشخاش كه در سال 83 اعلام كردیم متأسفانه تصویب شد اما انجام نشد. معتادان مواد مخدر صنعتی بین هفت تا 10 هزار نفر بودند و عمدتا الاسدی و اكستازی بود و قیمتش هم به طور میانگین كیلویی 170 میلیون بود. دكتر احمدینژاد كه دولت را به دكتر روحانی تحویل داد طبق آمار رسمی 330 هزار نفر معتاد مواد صنعتی داشتیم و قیمت به 9 میلیون تومان در كیلو رسید. به دلیل تولید انبوه هم آشپزخانههایی در تهران راه افتاده بود.
آیا نیروهای خودسری بودند که حوزه مواد مخدر را تشدید کرده باشند؟
در گزارشي سری كه به مقامات دادیم روزانه چند نفر از داخل سیستم دستگیر میكردیم كه با قاچاقچیها همكاری میكردند. البته بیشترین تعداد مربوط به سربازها بودند كه در مرز بودند و گاهی آنقدر خلاف میكردند كه سربازیشان طول بكشد. مواردی از این دست داشتیم و برخورد كردیم. این افتخار جمهوری اسلامی است كه با مواد مخدر و توزیعكنندگان حتی اگر در داخل سطوح حكومت بودهاند نیز برخورد صورت گرفته است. ضمنا طبق آماری كه گرفتهام حدود 19 میلیون دستگیری (شامل افرادی كه چند بار دستگیر شدهاند نیز میشود) بعد از انقلاب داشتیم كه 69 درصد دستگیریها، مستقیم و غیرمستقیم مربوط به مواد مخدر است. مثل كسی كه معتاد بوده و قتل كرده است. به همین دلیل میگویم اگر به مواد مخدر درست بپردازیم، خیلی از مشكلات نظام حل میشود. بنابراین 2.5 تا سه درصد دستگیریها از داخل سیستم بود.
در نُرم جهانی وضعیت ما چطور است؟
وضعیت خوبی داریم. البته من تحقیقات میدانی نداشتهام. بحرانهایی كه الان داریم، نتیجه دو مورد است، سكه دورویی است كه یك روی آن جذاببودن اقتصاد و پول در حوزه مواد مخدر است، روی دیگر سكه جدیبودن تقاضا و مصرف مواد مخدر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.