به بهانه اکران عمومی «سرخپوست»
جدال دائمی قانون با عدالت و اخلاق
ابراهیم حاجیانی: نیما جاویدی در دومین اثر سینمائی خود، به نحوی خلاقانه و مبتکرانه بار دیگر منازعه تاریخی قانون با اخلاق یا حتی عدالت با اخلاق را در پرده نقرهای سینما به تصویر کشیده و بهصورتی زیرکانه و هنرمندانه رویکرد و راهبرد انسانی خود را به مخاطب معرفی و تحمیل کرده است. شکاف و فاصله همیشگی نظامهای حقوقی با اصول عدالت و مبانی اخلاق در طول حیات اجتماعی بشر دغدغه روشنفکران و اصلاحگران بوده است و این خود منشأ تلاشها و مساعی متعدد و جنبشهای اجتماعی فراوانی شده است. ناکافیبودن قانون، آلودهشدن و خطابودن قانون یک منبع مهم نگرانی و دغدغه مصلحان اجتماعی بوده است. مسئله این است که حتی در بهترین حالت و مناسبات و شرایط برای تصویب و اجرای قانون، اصل اخلاق و روح عدالت باید مطمح نظر باشد. به عبارتی در جدال مستمر قانون با اخلاق، این اخلاق است که باید پیروز میدان باشد، خواه این میدان سیاست باشد یا اجتماع یا اقتصاد. سخن نهایی از آن اخلاق و انصاف باید باشد؛ بنابراین نباید سیاستمداران یا حقوقدانان را تنها یا حتی مهمترین بازیگران حوزه عدالت تصویر کرد. ملاک اصلی و شاید به تعبیر تندتر تنها نیروی قابل اتکا برای تحقق عدالت، اخلاق است. قانون و نظامات حقوقی، الزاما و بهویژه در خلأ اخلاق اجتماعی نمیتواند تأمینکننده عدالت و پاسخگوی جانهای خسته و روحهای تشنه عدالت به شمار بیاید. سخن کوتاه، تحقق عدالت مهمتر و حیاتیتر از آن است که پیادهکردن آن صرفا به مراجع رسمی و چرخههای اجرای قانون از پلیس تا قاضی و زندانبان سپرده شود. جنبه دیگر از کار کارگردان جوان، نمایش و نشاندادن اهمیت اخلاق و عدالت در جامعه امروز ایران و برای نسل جوان پرشور ایرانی است. فیلم بهنحوی مهیج و تحریککنندهای روحیه پرنشاط و سرزنده جامعه ایرانی برای تحقق عدالت و اخلاق را به تصویر میکشد و نشان میدهد که هنوز این دو عنصر حیاتی در جامعه ایران حضور پررنگی دارند. فیلم جوان ایرانی را به کنش اخلاقی و رفتار عدالتمحورانه تحریک میکند و تأکید دارد که جوان ایرانی و جامعه امروز نباید از جستوجوی عدالت و اخلاق خسته شود و باید هماره در پی رفتار اخلاقی باشد و از هزینهکردن و هزینهدادن برای اخلاق خسته نشود. به نظر میرسد سینمای ملی ایران، با فیلم «سرخپوست» دوباره تعهد و وفاداری اخلاقی و احساس مسئولیت عمیق خود در قبال شرایط اجتماعی و نگرانیهای عمیق مردم را نشان داد. از این لحاظ «سرخپوست» یک بار دیگر به نماد سینمای متعهد ایران به آرمانهای انسانی، فرهنگی و اجتماعی تبدیل شده و عرصه تجلی دغدغههای تکتک شهروندان این جامعه به شمار میآید، جامعهای که بهشدت از فساد، نابرابری، بیعدالتی، تبعیض و فقر شاکی است، اما از تحقق عدالت ناامید و دلسرد نیست. کارگردان با انگیزه قوی و تسلط حرفهای خود و با بازی درخشان نوید محمدزاده و پریناز ایزدیار جوان ایرانی را به تحرک و تلاش، کنشگری سرسختانه و تلاش جدی برای اصلاح امور فرامیخواند و روح امید و نشاط را به مخاطب تزریق و القا میکند. فیلم ضمن رد صریح ادعای فروپاشی اخلاقی جامعه ایرانی صریحا نشان میدهد وقتی پای عدالت و اخلاق در میان باشد، زندانی و زندانبان در یک جبهه قرار میگیرند و این اخلاق و عدالت است که میتواند مولد همبستگی جمعی باشد. عدالت است که همه زندانیهای دیگر را وادار به همکاری در پروژه فرار زندانی میکند و عدالت است که زندانبان را به طراحی نقشه فرار، کمک به آن و اجرای آن وادار میکند. به ساختن یک جامعه سالم و منسجم، ایجاد برابری و دوری از تبعیض بیش از هر عنصر دیگری یاری میرساند. ملاحظه مهم دیگر درباره فیلم سرخپوست، قضاوت صریح آن در مناقشه میان کارگزار (عاملیت) یا افراد با ساختار و شرایط است و در تحلیل نهایی افراد را مهمتر از ساختارها میداند و راه خلاصی از چرخههای مولد فساد و نابرابری را در افراد و کنشگران میبیند. در اینجا دوباره ردپای تعهد اخلاقی و سر پرشور کارگردان سینمای ایران را میتوان به نظاره نشست که افراد را به عدم تمکین از روندها و ساختارهای مولد نابرابری ترغیب میکند و امیدواری عمومی و نشاط اجتماعی را تشویق و برای آن زمینهسازی میکند. نویسنده و کارگردان با هوشمندی از استعاره سرخپوست (و با یادآوری مجدد ظلم عظیم سفیدپوستان انگلوساکسون و مهاجم اروپایی به سرزمین مادری سرخپوستان؛ سرزمین آمریکا در سه قرن پیش در ناخودآگاه ذهن مخاطب) استفاده کرده و مخاطب را در قرن بیستویکم متوجه مسئولیتهای فردی خود در این فضای مهیب فساد و تبعیض میکند و به مقابله جدی با ساختارها، قوانین، بسترها و نهادهای ناعادلانه فرامیخواند و از او میخواهد برای تحقق آرمانهای انسانی خود هزینه بدهد و ایثار کند. نکته نهایی درباره این فیلم سینمایی تأکید صریح آن بر نقش زنان برای حرکتهای اصلاحی و برابریخواهانه است. فیلم تصریح دارد که اخلاق و عدالت از جامعه مردسالار و پدرسالار بیرون نمیآید. برای تحقق عدالت، حضور اجتماعی و نقشآفرینی زنان چه لایههای سنتی زنان (همسر زندانی احمد) و چه لایههای زنان مدرن و جوان (مشاور و مددکار رسمی زندان) ضروری است. کارگردان بهدرستی بر نقش همیشگی زنان (مادران، دختران و همسران) برای عدالت و تحقق احکام و اصول اخلاقی تأکید کرده است. کمااینکه امروزه برای همگان روشن شده که تحقق و عملیشدن همه آرمانهای بلند جوامع انسانی مانند صلح، برابری، حفظ محیط زیست، امنیت و معنویت بدون مشارکت و مدخلیت زنان امکانپذیر نخواهد بود. به عبارت روشنتر بدون عشق، عاطفه و محبت مادران و زنان، نباید انتظار تحقق جامعه مطلوب و نزدیکشدن به ارزشهای والای انسانی را در سر پروراند. تحقق عدالت و برابری و کاهش سختیها و ناملایمات، تعدیل فشارهای ساختاری، حذف فساد و سایر پلشتیها و پلیدیهای ناشی از بلندپروازی افراد صاحب زور و قدرت که در قلب دولتها، احزاب، بنگاهها، بازارها جا خوش کردهاند، جز با عشق و جز با تقویت مشارکت اجتماعی و مدنی زنان میسر نخواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.