|

دوستی از عشق پیشی می‌گیرد

جواد لگزیان

رابطه دو جنس زن و مرد در طول تاریخ بشریت همواره از عشقی آتشین تا جنگی تمام‌عیار در نوسان بوده، اما با پیشرفت اندیشه و فرهنگ اکنون هر دو جنس کم‌کم به این نتیجه می‌رسند که روزگار عشق و جنگ رو به اتمام است و باید با پذیرش شباهت‌هاى دو جنس، به دوستی و صلح اندیشید. اليزابت بدانتر، استاد فلسفه، تاريخ و روان‌شناسى خانواده در پلى‌تكنيک پاريس، در كتاب «شباهت‌هاى دو جنس» انسان‌ها را به تفكر درباره روابط ميان مردان و زنان دعوت مى‌كند و صور مختلف اين ارتباط را بررسی می‌کند: از مكمل‌بودن يا همراهى مرد و زن با هم در بعضى لحظات برجسته تاريخى، تضاد و خشونت در هنگامى كه اين مكمل‌بودن به ‌صورت يك ارتباط استثمارگرايانه درمى‌آيد و مرد در نقطه مقابل زن است، تا برابرى واقعى بين مردان و زنان که الگوى هزارساله مكمل‌بودن را پايان بخشيده و الگوى جديدى در حال شکل‌گیری است. بنا بر روایت بدانتر، در دوران اوليه تاريخ بشرى، بين دو جنس تعادلی نسبى وجود داشت كه ناشى از جدايى نقش‌ها و قدرت‌ها بود. بدين‌ترتيب معجزه‌ زندگى‌بخشيدن در دست زن بود و مرد مرگ را به مبارزه مى‌طلبيد، در‌حالى‌كه هر دو منزلت خاص خود را داشتند. وسايل هنرى باقي‌مانده از دوران ماقبل تاريخ مؤيد اين امر است. تحولات بوم‌شناختی، اقتصادى و ایدئولوژيكی تعادلى را كه بر پايه‌ مكمل‌بودن وظايف جنسى استوار شده بود از بين برد. ويژگى زنانگى كه سابقا حوزه‌ قدرت زنان محسوب مى‌شد، در خدمت مردان درآمد: اربابان مطلق دنياى خارج الهه‌ها را حذف کردند، خدايان را جايگزين آنان کردند و كنترل بارورى انسانى را كه مايه‌ منزلت‌شان بود به ‌دست گرفتند. زن پايگاه حاشيه‌اى نان‌خوربودن و خانه‌داربودن را پيدا كرد و تا مدت‌هاى مديدى هر نوع موقعيت برتر يا برابر را در امر مشاركت از دست داد. مكمل‌بودن تنها يك خيال خام بود و همه‌جا يكى مخالف ديگرى محسوب مى‌شد، حتى چنين به نظر مى‌رسيد كه اين دو به يك نوع واحد تعلق ندارند. اين مكمل‌بودن منفى منشأ نزاعى ميان دو جنس شد و زنان را واداشت تا هر نوع طرح مشابهت را رد كنند. تجربه به آنها نشان داده بود كه مكمل‌بودن با خود جوانه‌ نابرابرى و استثمار را دارد، بنابراين با اشتياق به انهدام آن پرداختند. اما اکنون برابرى نوظهور موجب شباهت دو جنس شده و به نزاع ديرين پايان داده است. احساساتى كه اين زوج تحول‌يافته را متحد مى‌کنند، تغيير كردند و عجيب‌و‌غريب‌بودن جاى خود را به «خودى»‌بودن داده است و گرچه اين تحول از شدت عشق و تمناى ما كاسته، در عوض نوعى مشاركت و همدلى در ما ايجاد کرده كه بى‌شباهت به احساساتى نيست كه اعضاى يك خانواده را به هم متحد مى‌كند.

اکنون به نظر بدانتر ديگر نمى‌توان کسی را تصور كرد که به خاطر عشق حاضر به خودكشى شود. ما وقتى به سرگيجه عشق برمى‌خوريم، مراقب عواقب خطرناكى هستيم كه براى «خود» در پى خواهد داشت. اگر قرار است زجر بكشیم، ترجيح مى‌دهيم كه رابطه را قطع كنيم. اينجا نيز حساب مى‌كنيم و افراط در عشق را نمى‌پذيريم كه تهديدى است براى كمال خود. ما از عشق شهوانى قرون وسطايى قرن‌ها دور شده‌ايم. عشق آتشين در حال خاموشى است، سرگيجه‌ احساسى نيز همين‌طور. بدانتر معتقد است اکنون خواست‌هاى قلبى ما جهش پيدا كرده‌اند و ما ديگر دنبال اضطراب‌هاى تمنا‌ها نيستیم. خواست قلبى نسبت به خواست جسمانى در اولويت است. عوامل عليت برعكس شده‌اند: تفاهم بين بدن‌ها تابع تفاهم بين قلب‌هاست و اين بزرگ‌ترين قصه ماجراى زوج است. در نظر بدانتر، اکنون دوستی از عشق پیشی می‌گیرد: علائم بسيارى نشان مى‌دهند كه رابطه عاشقانه‌اى كه ما در پى آنيم بيشتر از الگوى دوستى تبعيت مى‌كند تا از الگوى عشق آتشين. به‌جاى درد و زجر و شگفتى و سوءظن، آرامش، شفافيت و اعتماد را ترجيح مى‌دهيم. عدم تقارن ما را دلسرد مى‌كند و نمى‌توانيم مدتی طولانى يك عشق یك‌طرفه را تحمل كنيم. عشاق به دنبال تصوير متقارن و متشابه از خود هستند يا لااقل مى‌خواهند كه ناهماهنگى مفرط نداشته باشند. باهم يكى مى‌شويم چون به هم شبيه هستيم و مى‌خواهيم نگاه يكسانى به يك واقعيت داشته باشيم. عشاق، دست‌دردست هم منسجم و در كنار هم براى مواجه‌شدن با زندگى حركت مى‌كنند. ديگر در فكر تصاحب ديگرى و تسلط بر او نيستيم، بلكه به فكر دوست داشته‌شدن، حمايت‌شدن، دلدارى‌گرفتن، فهميده‌شدن و بخشوده‌شدن از طرف ديگرى هستيم. به گفته آدورنو، تنها نزد كسى كه ما را دوست دارد، مى‌توانيم بدون اينكه احساس قدرت را در او برانگیزیم ضعف خود را نشان دهيم. بدانتر با توجه به آمار افزایش تعداد مجردها خاطرنشان می‌کند جست‌وجوى استقلال الزاما به معناى رد رابطه‌ دوگانه نيست. ولی بدانتر با یادآوری خطر فردگرایی افراطی در روابط دو جنس بر آن است با نگاهی خوش‌بینانه از تغییر مناسبات دو جنس خبر دهد؛ نه از پایان انسان که از ظهور انسانی جدید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.