نقد نمایش «وقتی کبوترها ناپدید شدند»، نوشته سفي اكسانن و كار هستي حسيني
خيانت خوديها و هجوم بيگانه
گروه هنر: در نقد و بررسی نمایش «وقتی کبوترها ناپدید شدند»، نوشته سفی اکسانن و کار هستی حسینی، دو منتقد کانون ملی منتقدان تئاتر ایران با تأیید متن درخور تأمل این انتخاب را اتفاق مهمی دانستند که منجر به اجرائی چشمگیر شده است؛ نمایشی که نسبت به حضور و تجاوز بیگانگان در هر سرزمین اشغالشدهای هشدار میدهد که هیچگاه در برابر آنان بیتفاوت و منفعل نباشیم. در این نشست مصطفی کوشکی، تهیهکننده و سرپرست گروه، از سابقه 15 ساله این گروه گفت که در این پنج سال اخیر کارهای بارز و مشخصی را در بههمپیوستگی با هم به صحنه آوردهاند که تالار مستقل جایگاه عرضه این آثار بوده است. کارهای ابتدایی آنها نمایشهای اجتماعی و با تمرکز بر متنهای ایرانی بود و آخرین متن ایرانی که اجرا کردند، نمایش «باد شیشه را میلرزاند» بود که سال 93 اجرا شد. قبل از آن شش یا هفت متن اجرا کرده بودند که همه متنهای خودشان بود و دغدغههای اجتماعی هم داشتند و شاید از شرایط اجتماعی آن زمان میآمد، چون متنها بسیار مربوط به شرایط اجتماعیای بود که در آن قرار داشتند. از سال 93 بهبعد که شاید اوضاع یک مقدار بهتر شد، انگار یک حالوهوای دیگری برای آنها مهم شد و آن هم ورود به شیوه اجرائی تازهای برای یک نمایش بود. مریم جعفریحصار، مترجم و منتقد تئاتر گفت: جنگ جهانی دوم در این نمایش بازخوانی جدید میشود. یک راوی اولشخص در نمایش وجود دارد که زندگی خودش را البته با تفسیر جنگ حمله آلمان و سپس روسیه بیان میکند. وی افزود: با تحول سینما در آن روزگار، ادگار تفسیرهای تاریخی را با عکسهایش روایت میکند. پس این آدم میتواند سمبل تاریخ و همچنین تاریخ سینما باشد. کشور استونی میتواند نمادی برای جنگ هر کشوری باشد؛ بهعنوانمثال ایران. از 1939 تا 1960 که سینما و جشنواره کن شکل میگیرد و در نمایش فرمالیسم سینمای روسیه دیده میشود و همچنین رگههایی از پستمدرنیسم را ما میتوانیم در این نمایش ببینیم. تصاویری که کولاژ میشود حتی از زندگی شخصی قهرمان قصه و سینما را درواقع بازیچهای قرار داده برای تحریف تاریخ مبتنیبر تصاویر کنار هم چیدهشده. بنابراین نقطه مشترک بین متن و اجرا بحث نماد و سمبل است در سیری از تاریخ و مسئله تجاوز که با جنگ توأمان شده. مانند فیلم مالنا که در شروع تجاوز هواپیمای جنگی در حال عبور است. زمین و زن در تمام دنیا سمبل برابری دارد. بنابراین زمانی که زن اجازه تجاوز به آلمانی و سپس روسی را میدهد، به آن معناست که به راحتی میپذیرد که به میهنش حمله شود و خاک میهنش مورد تجاوز قرار گیرد. هستی حسینی، کارگردان نمایش «وقتی کبوترها ناپدید شدند»، نیز با اشاره به دراماتورژی انجامشده در اجرای این متن اذعان داشت که شخص راوی را به اجرا اضافه کردهاند که بتوانند اجرای دلخواهشان را به صحنه بیاورند و همچنین از متن بسیاری از اطلاعات تاریخی را که دیگر برای مخاطب ایرانی لازم و قابل درک نبوده حذف کردهاند که اجرای بهتری را ارائه کنند. رضا آشفته، پژوهشگر و منتقد، متن این نمایش را یکی از صریحترین متنها در رد فاشیسم هیتلری و کمونیسم استالینی در زمان جنگ جهانی دوم دانسته، چون درباره این جنگ متنهای زیادی نوشته شده که مهمترینشان نمایشنامه «کرگدن» اوژن یونسکو است که البته در آنجا به شکل نمادین و غیرمستقیم تصویری از هولناکشدن وضعیت پس از جنگ جهانی در جوامع غربی ارائه میدهد، اما این نویسنده بر آن است که همهچیز در بستر یک کشور شکل بگیرد و حالا مسئله تجاوز است که به مهمترین بخش هر خانوادهای کشانده میشود که در آنجا در صورت مفعول و منفعل واقعشدن مردان هر کشوری از حضور بیگانگان چنین آسیبی ناممکن نخواهد بود. چنانچه ادگار فردی همجنسگراست و به این تجاوز برای رسیدن به سودجوییهای شخصی دلبستگی نشان میدهد و از هر دو کشور آلمان و روسیه هم درباره تجاوزگری امتیازاتی میگیرد که در نهایت از او یک عکاس و بعد یک فیلمساز مطرح در سطح جشنواره بینالمللی کن ساخته میشود. بنابراین این همان نکته بارزی است که میتواند سینما را همردیف با جنگ بهعنوان رسانهای برای برنده شدن در نظر گرفته بگیرد. تاریخ همواره از سوی فاتحان نوشته میشود و در اینجا ادگار ابزاری در دست فاتحان است که فیلمهای دلخواه آنان را به ازای کسب دستمزدهای کلان بسازد. پس معلوم نیست که دقیقا جنگ چه بوده و آنچه برجا میماند، فیلمهایی است که دارند این وضعیت را به دلخواه همان فاتحان برای ما آشکار میکنند. جعفریحصار در بیان ویژگیهای اجرای نمایش وقتی کبوترها ناپدید شدند، گفت: کفش برای پوشش پا و قدم گذاشتن است. ما در نمایش میبینیم وقتی فرد آلمانی میآید به زن کفش جدید میدهد و وقتی آلمانی او را ترک میکند، زن کفشهایش را پرتاب کرده و دیگر آنها را نمیخواهد. در جاهایی از نمایش به تاریخهای مهم ایران اشاره میکند؛ ازجمله 28 مرداد 32 که در نمایش هم نمود پیدا کرده بود. او درباره طراحی صحنه گفت کاملا اکسپرسیونیست است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.