|

به‌بهانه هشتادمين سال تأسيس «هنرستان هنرپيشگي» و «تماشاخانه تهران» و با يادي از سيدعلي نصر و احمد دهقان

دو سياست‌مدار هنرمند

اعظم کيان‌افراز. پژوهشگر و مدير نشر

مهم‌ترين خدمت سيد‌علي‌خان نصر - از بنيان‌گذاران تئاتر نوين ايران- تأسيس هنرستان هنرپيشگي، 30 سال پس از تعطيلي تکيه دولت، در نخستين روزهاي سال ۱۳۱۸ و تأسيس تماشاخانه تهران در اواخر سال ۱۳۱۹ بود. نخستين تماشاخانه دائمي ايران را که اد‌اره‌ا‌ش در ابتدا با خودش بود، بعد به احمد دهقان، سردبير تهران مصور سپرد. پيش از آن با تلاش و رياست نصر در سال ۱۳۱۷، کميسيون نمايش در کنار ديگر کميسيون‌هاي سازمان تازه‌تأسيس پرورش ‌افکار متشکل از اعضايي مانند محمود بهرامي (منشي‌باشي)، حبيب‌الله شهردار (مشير همايون)، دکتر مهدي نامدار، علي دريابيگي، عبدالحسين نوشين، عنايت‌الله شيباني، احمد دهقان، رفيع حالتي و فضل‌الله بايگان، شروع به کار ‌کرد و براي نخستين‌بار هنر تئاتر از جانب دولتمردان به ‌رسميت شناخته شد. درواقع ايده اصلي نصر اين بود که با تأسيس هنرستان هنرپيشگي بتواند هنرمنداني براي تماشاخانه تهران تربيت کند تا اين تئاتر مستقل و خودکفا که پيش از آن با نام‌هايي مانند تئاتر باقراف و سالن تئاتر گراندهتل کم‌وبيش تئاتر اجرا مي‌کرد، بتواند به کار خود ادامه دهد و هنر تئاتر را رسميت ببخشد که موفق هم بود. دوره اول هنرستان هنرپيشگي با 40 دانشجو به مدت يك سال برگزار شد و در خرداد ۱۳۱۹ شمسي پايان يافت و دوره دوم دو سال برگزار شد كه در آن دوره، تاريخ لباس، تزئينات، آرايش، رخ‌سازي، رقص‌هاي سالن، باله، ادبيات، روان‌شناسي و فن بيان تدريس مي‌شد و هشت نفر از دانشجويانش خانم بودند. برنامه‌هاي درسي مدرسه كه سعي مي‌شد در حد برنامه‌هاي هنرستان‌هاي اروپا باشد، توسط دکتر مهدي نامدار تنظيم مي‌شد. از نخستين استادان تئاتري که در اين هنرستان درس مي‌دادند مي‌توان به ‌نام‌هايي مانند: ايران دفتري، خانم سپاهي، سيدعلي نصر، دکتر مهدي نامدار، مطيع‌الدوله حجازي، محمود بهرامي، عنايت‌الله شيباني، فضل‌الله بايگان، سيدمهدي نصر، جوانشير، جواد معروفي، علي جلالي، دکتر رضازاده‌شفق، دکتر مهدي فروغ، غلامحسين‌خان مفيد، دريابيگي، رفيع حالتي، اسکامپي، خان‌ملك ساساني، دکتر کني، حکمت آل‌آقا، حسنعلي نصر، حسن ره‌آورد، حبيب‌الله يغمايي، اصغر گرمسيري، اسماعيل مهرتاش، خان‌بابا صدري، احمد ناظرزاده‌کرماني، دکتر جنتي و... اشاره کرد و گروهي از فارغ‌التحصيلان هنرستان هنرپيشگي نيز عبارتند از: عصمت صفوي، فهيمه راستکار، عزت‌الله وثوق، غلامحسين نقشينه، مجيد محسني، تقي ظهوري، زرندي، عباس زاهدي، عزت‌الله زاهد، ايرج ساويز، رضا رخشاني، مصطفي اسکويي، زندي، نصرت‌الله کريمي، حميد قنبري، عبدالله بقايي، هوشنگ بهشتي، حسين کسبيان، عباس جوانمرد، داريوش اسدزاده، علي نصيريان، محمدعلي کشاورز و... . نصر پيش از همه اينها در سال ۱۳۰۴، گروه کمدي ايران را تأسيس کرده بود و از همان‌جا اولين گام را براي ايجاد يک تئاتر ثابت حرفه‌اي برداشته بود. کمدي ايران درواقع اولين مؤسسه نمايشي بود که با اصول و مقدمات صحيح شروع به کار کرد و ماهي دوبار در سالن گراند‌هتل نمايش مي‌داد و براي نخستين‌بار در ايران زن‌پوش حذف شد و رُلِ زن را زنان بازي مي‌کردند. مرحوم نصر علاوه‌بر ترجمه و تصنيف نمايش‌نامه‌هاي مناسب که ماحصلش ۱۹ اثر ترجمه و تأليف است، نقش کارگرداني را نيز بر‌عهده داشت. سيدعلي نصر سياست‌مدار، نمايش‌نامه‌نويس و مترجم در سال ۱۲۷۴ در تهران به‌ دنيا آمد. او تحصيلات خود را در مدارس شرف، علميه و آليانس فرانسه به پايان رساند و بعدها به معلمي زبان فرانسه و همچنين رياضي در همان مدرسه منصوب شد. علي نصر پست‌هاي دولتي بسياري نيز به ‌دست آورد. نصر از سال ۱۳۱۵ حدود سه سال در مازندران استاندار بود. در سال ۱۳۱۸ به معاونت علي منصور، وزير پيشه‌ و هنر برگزيده شد و زماني که منصور نخست‌وزير شد، نصر کفالت وزارت پيشه و هنر را عهده‌دار شد. پس از شهريور ۱۳۲۰ مدتي به معاونت وزارت کشور برگزيده شد. او در سال ۱۳۲۵ در يکي از کابينه‌هاي احمد قوام وزير پست و تلگراف شد و سفيرکبير ايران در چين و هند و نيز نماينده ايران در سازمان ملل. او براي تحصيل به اروپا رفت و پس از بازگشت از اين سفر بود که کمدي ايران را به سبک تئاتر اروپايي تأسيس کرد. نصر زمان اندکي پس از تأسيس تماشاخانه تهران به‌دليل مشغله، مديريت تماشاخانه را به احمد دهقان که او نيز نماينده مجلس ملي بود سپرد. پس از ترور احمد دهقان که آن روزها در حال آماده‌سازي نمايش «من کمونيست هستم» بود، در ششم خرداد ۱۳۲۹، شخصي به‌ نام حسن جعفري، به پاس خدمات او نام تماشاخانه تهران را به‌ تئاتر دهقان تغییر داد؛ ولي بعد از آن هنرمندان مهمي با اين تماشاخانه قطع همکاري کرده و تئاتر نصر را ترک کردند و نيز در سال ۱۳۳۸، تماشاخانه دچار آتش‌سوزي شد. سپس براي مدتي مهندس عبدالله والا و مدتي ديگر نيز برادر ايشان دکتر فتح‌الله والا مديريت تئاتر نصر را بر ‌عهده گرفتند؛ اما موفقيت‌هاي گذشته به هيچ عنوان تکرار نشد و از اواسط دهه 30 و بعد از کودتاي ۲۸ مرداد ۱۳۳۲؛ همان روزها که تئاتر حرفه‌اي و روشنفکري سعدي و فردوسي با مديريت عبدالحسين نوشين، پدر تئاتر مدرن و علمي ايران، به ‌دست مشتي اراذل و مزدوران به آتش کشيده و بسته شد؛ به‌دليل شرايط سياسي حاکم بر کشور تئاتر نصر نيز مانند ساير تماشاخانه‌هاي خيابان لاله‌زار، به ‌سمت آتراکسيون رفت. سال ۱۳۴۱ بازگشايي مجدد سالن هم‌زمان شد با درگذشت سيدعلي‌‌خان نصر و براي تمام خدمات ارزنده‌اش، نامش را به تئاتر نصر تغيير دادند و فعاليتش تا سال ۵۷ ادامه یافت؛ اما بعد از انقلاب به‌دلايل مختلف آن‌چنان فعاليتي نداشت و افسوس و صد افسوس که سال‌هاي سال است که تعطيل شده و هرچه گفتيم و نوشتيم و ساختيم، به گوش کسي نرسيد و همچنان در محاق است. البته در فروردين‌ماه سال جاری چند روزي درهايش براي بازديد عموم باز شد. در فيلم مستند «تهران تماشاخانه تهران» و نيز کتابي که حاصل همکاري مشترک دوساله‌ام با غلامحسين دولت‌آبادي است و با عنوان «تماشاخانه تهران به ‌روايت داريوش اسدزاده» به چاپ رسیده است؛ در گفت‌وگو با ايشان که از سال ۱۳۲۱ در تماشاخانه تهران در سمت‌هاي مختلف از بازي و کارگرداني تا مديريت سالن مشغول به کار بوده، تأليف کرده‌ام و به‌تفصيل درباره اين دو سياست‌مدار هنرمند و نيز سازمان پرورش افکار، هنرستان هنرپيشگي، تماشاخانه تهران و سرنوشتش تا امروز پرداخته‌ شده و در سال ۱۳۹۴ به‌عنوان دهمين کتاب از مجموعه تئاتر ايران در گذر زمان، منتشر شد و در دسترس است. در اينجا براي نمونه، فقط به ذکر نظر آقاي اسدزاده درباره تأثير سيدعلي نصر و اين تماشاخانه بر رشد تئاتر ايران بسنده مي‌کنم. چه سهمي را براي تماشاخانه تهران در رشد تئاتر ايران در نظر مي‌گيريد؟ پايه‌گذار تئاتر در اين مملکت بود. مرحوم نصر با تأسيس تئاتر دائمي خدمت بزرگي به تئاتر ايران کرد. اينکه تئاتر تهران باعث شد نگاه جامعه به تئاتر و هنرمندان تغيير پيدا کند. حضور افراد رده‌بالاي اداري و دولتي بين هنرمندان تئاتر، به تئاتر اعتبار بخشيد و نزد عامه ايران این نگاه تعديل شد که اينها مطرب هستند و اين‌گونه تئاتر به‌عنوان هنر مطرح شد. البته فکر مي‌کنم مي‌توانيم اين را اضافه کنيم که تأسيس يک تئاتر دائمي ايده بسيار پيشرويي بود که باعث مي‌شد کار جدي‌تر گرفته شود و کارگردان موظف شود منظم کار کند و کارش را روي صحنه ببرد که اين براي تئاتر نوپاي ايران بسيار گران‌قدر بود. سخن کوتاه مي‌کنم و نوشته را با پرسشم از آقاي انتظامي و جواب ايشان که در کتاب «جادوي صحنه» منتشر شده، به پايان مي‌رسانم: وضعيت تئاتر تهران چگونه بود؟ سطح تئاتر تهران به‌واسطه احمد دهقان که سردبير مجله تهران ‌مصور بود و وکيل مجلس شد و با وجود شخصيت سيدعلي‌خان نصر، از بقيه بالاتر بود و تماشاگران متفاوتي داشت. همه بازيگران آنجا تحصيل‌کرده هنرستان هنرپيشگي بودند. علاوه بر نمايش‌هايي که معزالدين فکري يا نويسندگان ديگر مي‌نوشتند، از پي‌اس ترجمه‌شده هم استفاده مي‌کردند. به‌عقيده من تا قبل از افتتاح تئاتر فردوسي به‌وسيله عبدالحسين نوشين، تئاتر تهران بهترين تئاتر آن زمان بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.