|

سايه دست نامرئي بر سفر آبه

غلامرضا نظربلند . تحليلگر

آدام اسميت به‌تعادل‌رسيدن خودکار عرضه و تقاضا در بازار آزاد را به «دست نامرئي» (invisible hand) نسبت مي‌داد. او با اين نسبت‌دهي مي‌خواست از وجود نيرويي در بازار خبر دهد که اگرچه قابل‌رؤیت نيست اما بيشترين تأثير را در اقتصاد (ايجاد تعادل در بازار) از خود بر جا مي‌گذارد. به نظر مي‌رسد بازار مکاره سياست هم فاقد اين دست نامرئي قدرتمند نيست. شاهد مدعا، همين ماجراي سفر قريب‌الوقوع نخست‌وزير ژاپن است که هنوز چند روزي از اعلام خبر آن نگذشته است که ملاحظه مي‌کنيم دست‌هاي نامرئي يکي پس از ديگري از پس پرده بيرون مي‌آيند و به فراخور حال نقشي مي‌آفرينند تا بلکه سرنوشت آن را در جهت دلخواه رقم بزنند. برای مثال، هفته پيش روس‌ها با اين توجيه که «مذاکرات تهران- واشنگتن بايد مستقيم باشد»، نسبت به سفر شينزو آبه به ايران واکنش منفي نشان دادند. افزون بر اين، نماينده روسيه در اتحاديه اروپايي، ولاديمير چيزوف به طوري ناگهاني و غيرمنتظره اعلام کرد که کشور متبوعش براي پيوستن به کانال ويژه مالي (اينستکس) وارد مذاکره با اين بزرگ‌ترين نهاد اروپايي شده است؛ اقدامي که به نظر مي‌رسد در راستاي حفاظت از موجوديت و کيان برجام است، اما هدف واقعي آن به‌حاشيه‌بردن ابتکار عمل ژاپني‌ها با استفاده از فرصت يارگيري با اروپايي‌ها (مشخصا E3) است. درهمين‌حال رئيس‌جمهور فرانسه از ضرورت مذاکره با تهران درباره موضوعات فرابرجامي مانند مسائل موشکي، سخن به ميان آورد؛ چيزي که نه جزء تعهدات برجامي ايران است و نه تهران به دلايل امنيتي زير بار آن مي‌رود. از سوي ديگر، روس‌ها هم با ابراز نگراني از استقرار سيستم موشکي جديد آمريكا موسوم به ايجيس در ژاپن، زيرکانه به ياري فرانسوي‌ها که در تقسيم کار نانوشته‌اي بين اروپايي‌ها مأموريت پيگيري برنامه موشکي ايران به آنها واگذار شده است، شتافتند. اينک در آخرين تحول از اين دست که مي‌تواند مأموريت آبه را تحت‌الشعاع خود قرار دهد، خبر از تشديد تحريم آمريكا عليه صنعت پتروشيمي ايران، به ميان آمده است.‌

در «عرض‌حال» تحت عنوان «جاده شوسه واشنگتن- توکيو- تهران» («شرق» 9 خرداد 1398) از مزيت نسبي و رقابتي توکيو براي ايفاي نقش واسطه‌گري سياسي بين تهران-واشنگتن که آن را در سپهر سياست عالم بي‌بديل ساخته است، سخن گفتيم و در‌عين‌حال با آوردن واژه «جاده شوسه» در عنوان آن يادداشت، به‌سختي کار اشارت کرديم.

اينک آن سختي‌ها يکي پس از ديگري خود را در مرئا و منظر ما قرار مي‌دهند. در اين تظاهر بيروني دست‌هاي نامرئي، طيف گسترده‌اي از بازيگران مشارکت دارند که در حالت عادي جمع اضداد به نظر مي‌رسند اما اينک در اين بزنگاه مجتمع و يد واحد شده‌اند. از چيني‌ها که ظاهرا مهر خاموشي بر لب زده‌اند تا روس‌ها که آشکارا موضع گرفته‌اند و براي ايجاد اصطکاک بين ايران و غربي‌ها و مشخصا آمريكايي‌ها به هر دري مي‌زنند و متشبث به هر وسيله‌اي مي‌شوند، از اروپايي‌ها و مشخصا E3 که از محمل يافتن و رخ‌نمودن برچسب نه‌چندان ناچسب بي‌عرضگي‌شان در حفاظت از برجام بيم دارند تا دست‌راستي‌هاي افراطي و خطرناک درون حکومتي پيرامون ترامپ و شرکاي آب‌زيرکاه اسرائيلي‌شان (موسوم به گروه B) همه و همه در اين طيف جاي مي‌گيرند. تشديد تحريم صنعت ارزآور پتروشيمي ايران در آستانه سفر بالقوه راهگشاي نخست‌وزير ژاپن از سوی خزانه‌داري آمريكا فارغ از ميزان تأثيرگذاري آن روي اقتصاد تحت‌فشار کشور اگر نگوييم سنگ‌اندازي مجتمع قدرالسهم‌داران سهام جنگي و تي‌پارتي‌ها و دلواپس‌هاي کاخ سفيد در مسير مأموريت آبه است، دست‌کم نوعي بدسليقگي و شلختگي اداري است. بديهي است که اين سنگ‌اندازي يا حداقل بي‌سليقگي، تدبير و تمهيد تهران را طلب مي‌کند. گستره اين تدارک مي‌تواند از ترک فعلي چون بي‌اعتنايي محض تا فعلي مانند درخواست از نخست‌وزير ژاپن به‌منظور تعويق سفر تا زماني که تکليف تحريم‌ها روشن شود، در نوسان باشد. به نظر مي‌رسد شايسته است تهران موضعي ميانه اتخاذ کند به گونه‌اي که در سفر مرد قدرتمند ژاپن به تهران خللي پيش نيايد و به‌اين‌ترتيب اقدام خزانه‌داري آمريكا اگر به‌منظور تحريک ايران و واداشتن آن به نشان‌دادن عکس‌العملي غيرمتناسب باشد، راه به جايي نبرد. از سوي ديگر، خويشتن‌داري تهران در قبال اعمال تحريم‌هاي جديد هم نبايد به درازا بکشد. از اين‌رو، لازم است استمزاج چرايي اين تحريم‌ها از ميهمان بلندپايه ژاپني هم در دستور کار طرف ايراني قرار گيرد و متناسب با پاسخ او تصميم‌سازي شود. طبق وعده قبلي، در يادداشت بعدي به نکات و جزئياتي درباره محورهاي مذاکره با آبه خواهيم پرداخت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.