گفتوگو با عليرضا عامری درباره شعر ترامفهومی
واژه میسازم، پس هستم
پروانه ستاري: شعر بيان تفکر ماست. ما را تربيت میکند و انديشهمان را آراسته، خشونتزداست، ضرورت است. شاعر است که جهان را از انديشههای مشوشِ مغشوش میپيرايد. به آشفتگی ويرانگر فرم میبخشد و آرامآرام تربيت میکند. شاعر بهآهستگی هَرَس میکند و میآرايد. عليرضا عامری، قبل از آنکه ترجمه کند يا تدريس، مینوشت. با گزينش درستتر واژگان، شعر میسرود. جذابيت زبان برای او در امکاناتی است که خود زبان به شاعر میدهد تا در سلوک بداهه و شاعرانه خود، به آنها بيفزايد. واژهسازی، ساختن ترکيبات و استعارههای نو، واردکردنِ مفاهيم بينارشتهای ازجمله سفرهای زبانی-انديشهای او در اين مجموعهشعر است. «گيومههای سرگردان»، سرگردانی واژه/ زبان/ انديشهای است که متن خود را بهعمد یا سهو، باخته و در جستوجوی متن و جايگاه نوين خويش است. اين مجموعهشعر، دومين کتاب شعر شاعری است که دغدغه زبان رهايش نمیکند. عامری در اين کتاب، با پرداختن به ايده «شعر ترامفهمومی» درواقع بهعنوان يک شاعر-انديشمند، دری برای تفکر گشوده است. او استاديار رشته زبانشناسی کاربردی، مترجم و نويسنده است. از کارهای او میتوان به مجموعهشعر «مچاله کنار خاطره»، ترجمه فیلمنامه «مسافر آنتونیونی» و «تسخیرناپذیر»، «بچهها بهار» و «منشور مرمت معماری» اشاره کرد. چطور به شعر ترامفهومی رسيديد؟ تمام اشعار من ترامفهومی نیستند بلکه در فرایند طبیعی پردازش شعر، آرامآرام متوجه شدم که برخی از آنها کرانه ویژهای یافتهاند که قالب خاصی را میتوانند اشاره دهند و این بود که به صرافت طرح این نظریه افتادم، وگرنه در سایر شعرها مثل بسیاری از شاعران معاصر سپیدنویس هستم. اما خویشتن را به تعبير خود در میان شاعران از سختواژسانان میپندارم. این خود برهانی است بر دیدار شخصی جهان، وقتی شاعر بتواند پدیدههایی را که ملاقات میکند، در قالب تعبیری خودساخت فشردهسازی کند. «گيومههای سرگردان» يک دفتر شعر خودزیستنامهای است با حالات سینوسی از حسرت، غم، بهجت، زخم. اینکه چرا شعر نو میگویم؛ چون معاصرم. اما چرا شعر ترامفهومی، چون دوست دارم فقط معاصر نباشم و قدری جابهجا شوم. زیستبوم شعری ما اکنون فرق کرده است. درعینحال زبان مادری تو، زبان مادری من هم هست و من به همان اندازه حق دارم از آن آنگونه که میخواهم استفاده کنم. از اینها که بگذریم، بیمرزی و ناهمسانی جوهر پسامدرن و بنفکن است، پس طبیعی است که مثلا سطرها نابرابر باشند یا اندیشگان گرتهبردار و فیوژننگر و کولاژساز سر برآورد. آنچه در دنیای زیستی خودم در فضای پژوهشهای دانشگاهی به سرم زد، وامگیری از اندیشه بینارشتهای و بازتولید آن در ساحت شعر بود. به این معنی که تعبیرات و واژگان ژانرمند که در بطون علوم و حرفهها جاری است و بیشتر از لسان صاحبان آن حوزهها ادا میشود و به ناچار غیرعام است را از برج عاج خود بیرون بکشم و در فضای عمومی شعر، همگانی کنم تا اینگونه فضاهای جدیدی در کیهان شعر ایجاد شود و واژههای خشک فنی هم در هوای لطیفتری استنشاق کنند. از ديگر سو فرهنگ لغت گاه کفاف تنومندی احساس شاعر را نمیدهد، دیدار معرفتشناختیِ تازه، توصیف تازه میخواهد و پس اینجاست که واژههای تازهساخت سر بر میآورند. دیگر نمیتوان با مترهای کهنه قوارههای جدید خیاطی کرد. ضرورت پرداختن به اين زبان شعری چيست؟ وقتی شغل و زندگی و تفننت مترادف همدیگر میشوند، چارهای نیست که مفاهیم ذهنیات به هم تبدیل شوند یا از هم گرتهبرداری کنند. من شخصا واژهسازی را دوست دارم وگرنه آرام نمیگیرم. اینگونه حداقل تلاشی در احیای زبان مادری دارم. شوربختانه بسیاری از سرهگرایان و به ظاهر حارسان زبان فارسی فقط از لغات موجود در فرهنگ لغت یا اشعار نیاکان استفاده میکنند و هیچگاه نمیپندارند که با این مصرفزدگی و اسراف در استفاده از لغات موجود درواقع باعث استهلاک و فرسایش زبان شدهاند؛ چراکه مدام چیزی از آن میکاهند و میکَنَند و میدرند و هیچ به آن اضافه نمیکنند و نمیبخشند. نوعی عشق یکطرفه که منجر به تملیک معشوق است و نه آزادی و رهایی او. با توجه به مقتضیات و حالوهوا و مواد تشکیلدهنده این نوع شعر خواستم تا خودبازبینانه مفهوم جدیدی را مطرح کنم تا به بوته آزمایش بنشیند، نقد شود، صداهای مخالف و موافق شنیده شود و گفتوگویی دربگیرد. بههرحال هرکدام از ما دوست داریم نقش جدیدی بر عهده بگیریم وگرنه رونوشت دیگران بودن یا از فروغ دیگران نورگرفتن هزینهای ندارد و بس عافیتطلبانه است. معنی اين واژه چيست؟ تــــرامفهــــــومی خـــود بـــرابـــر نهـــاده « Transconceptual» است که از دو بخش «Trans» بهمعنای از اینسو به آنسو (تَرا) و «Concept» بهمعنی مفهوم تشکیلشده که درواقع بیانگر سفر مفاهیم از یک وادی (محل زایش) به وادی دیگر (محل پویش) است. برخی شعرها در این مجموعه بهطور متمرکز و نه پراکنده با اصطلاحات هنری، حقوقی، پزشکی، بانکی، ترافیکی، نظامی، زبانشناختی و... تصنیف شدهاند. امیدوارم این دفتر بهانهای شود تا هم فضایی تازه برای دیالکتیک بینادانشی در بستر ادبیات فراهم کند و هم خود به نقد درآید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.