|

آغازگر نثر فلسفی فارسی

رنه دكارت شاخص‌ترين فيلسوف عصر جدید است. هر چند قبل از دکارت متجددان بسیاری وجود داشتند اما با مطالعه آرای او به‌راحتی می‌توان مشخصات و وجوه متمايز تفكر جدید را دنبال کرد. وضوح و دقت و نظم منطقی از ارزش‌های پایه‌ای تفکر انتقادی در اين عصر است. اين پرسش كه آيا جمله‌اي كه مي‌شنويم از مفهوم‌ها و گزاره‌ها و استدلال‌های روشنی بهره می‌گیرد و آیا تعریف‌ها و دسته‌بندی‌ها و استدلال‌ها انتظام منطقی درستی دارند،‌ از مشخصات تفكر انتقادي است. این شیوه رویکرد به موضوعات را با صفت تحلیلی هم توصیف می‌کنند. تفکر انتقادی تفکر تحلیلی است، یعنی موضوع را می‌شکافد و در ادامه شیوه ترکیب آنها را وارسی می‌کند. در آستانه عصر جدید رنه دکارت به اندیشه تحلیلی كه بعد از ارسطو و در قرون وسطي به فراموشي سپرده شده بود جان تازه‌ای داد. اندیشه‌ انتقادی تحلیلی او بنای فکر قرون وسطایی را ویران کرد. با مبانی اين نوع تفكر می‌توان در کتاب کم‌حجم دکارت به نام «گفتار در روش راه بردن عقل و جست‌و‌جوی حقیقت در علوم» که عنوان اختصاری آن «گفتار در روش» است آشنا شد. ایرانیان نیز در گام‌های نخست آشنایی با فلسفه غرب به دکارت توجه کردند. اين اثر با قلم تواناي محمد‌علي فروغي به فارسي ترجمه شد و در آغاز به‌عنوان ضمیمه جلد اول کتاب عنوان «سیر حکمت در اروپا» منتشر شد. کتاب فروغی اولین کتابی است که به قصد آشناکردن ایرانیان با تاریخ فلسفه اروپایی نوشته شده و هنوز هم یکی از مهم‌ترین و خواندنی‌ترین کتاب‌ها در این زمینه است. به‌تازگی انتشارات مرواريد اين جزوه را به همراه «خطابه دفاعيه سقراط» و پيام فروغي به فرهنگستان زبان فارسي كه مقاله‌اي مفصل درباره عيوب زبان فارسي و چگونگي رفع آنهاست، در يك مجلد منتشر كرده است. فروغي در مقام مؤلف، محقق، مترجم، شخصيت فرهنگي مؤثر بر سياست‌ها و برنامه‌هاي فرهنگي عصر پهلوي اول، از برجسته‌ترين نثرنويسان فارسي و تأثيرگذار بر نثر فلسفي به اين زبان بود. در ابتداي كتاب نيز مقاله‌اي از عبدالحسين آذرنگ با عنوان «محمدعلي فروغی، دولتمرد دانشمند» آمده كه درباره زندگي،‌ آثار و نثر پاكيزه فروغي است. آذرنگ فروغي را به سبب خدمات گوناگون او از معماران ايران جديد مي‌خواند. آثار فروغي،‌ شامل تأليف، ترجمه، تصحيح كتاب، رساله‌ها، مقاله‌ها و خطابه‌هاي بسيار و ديگر آثار قلمي او نشان مي‌دهد كه به‌رغم همه اشتغالات سياسي و مسئوليت‌هاي سنگين دولتي‌اش، آنچه وقت براي او باقي مي‌ماند، در زمينه فعاليت‌هاي فرهنگي صرف مي‌شده است. گفتار در روش در شش بخش نوشته شده است که دکارت آنها را به این صورت تقسیم‌بندی می‌کند: ۱) ملاحظاتی در باب علوم؛ ۲) قواعد اصلی روشی که نویسنده پی گرفته است؛ ۳) برخی از قواعد اخلاقی که نویسنده با این روش یافته است؛ ۴) استدلال‌هایی که نویسنده با آنها وجود خدا و نفس انسان را اثبات می‌کند، که بر آن اساس، متافیزیک خود را پی‌ریزی می‌کند؛ ۵) ترتیب سؤال‌هایی که نویسنده در علوم طبیعی تحقیق کرده است، به خصوص درباره حرکت قلب و برخی مشکلات دیگر در حوزه پزشکی و همچنین در باب تفاوت بین نفس انسان و جانوران نازل‌تر؛ ۶) چیزهایی که به اعتقاد نویسنده برای کندوکاو بیشتر در طبیعت، نسبت به تحقیقات وی، نیاز است. دكارت شرط انتقاد را تجزیه و تحلیل مي‌داند. بدون تجزیه و تحلیل نمی‌توان اجزا و ساختمان فکری را بازشناخت و کلیت آن را سنجید. «گفتار در روش» خواننده را با شروع اندیشه به این شیوه در ابتداي عصر جدید آشنا می‌کند. اهمیت این اندیشه تأکید بر شیوه و روش به كاربردن عقل و تجزيه و تحليل است. دكارت در آغاز کتاب به اين موضوع توجه مي‌كند: «قوه درست حکم‌کردن و تمییز خطا از صواب، یعنی خرد یا عقل طبعا در همه یکسان است و اختلاف آرا از این نیست که بعضی بیش از بعضی دیگر عقل دارند، بلکه از آن است که فکر خود را به روش‌های مختلف به کار می‌برند.» او پس از این تأکید بر برابری استعداد همه انسان‌ها در خردورزی و واردکردن مفهوم روش در بحث می‌گوید: «ذهن نیکوداشتن کافی نیست، بلکه اصل آن است که ذهن را درست به کار برند.» (ص 26). دکارت در ادامه کمی از زندگی خویش، دانش‌جویی‌اش و تلاشش برای دستیابی به یقین حکایت می‌کند و آنگاه بر نکته‌ای دست می‌گذارد که از اصول تفکر انتقادی است و آن درافتادن با عادت‌های فکری است و هر آنچه که انسان از محیط خویش بی‌هیچ اندیشه‌ای برگرفته است: «در جهان و در میان مردمان مختلف که می‌گشتم بسیار چیزها می‌دیدم که پیش ما سخیف و رکیک است، ولی اقوام بزرگ دیگر آنها را می‌پذیرند و معمول می‌دارند. و از این‌رو عبرت می‌گرفتم، که عقاید و ملکاتی را که فقط از راه انس و عادت پیدا کرده‌ام، چندان مسلم نپندارم، و از این راه کم‌کم بسیاری از اشتباهات را از خود دور می‌کردم که روشنی طبیعی ذهن را مایه تیرگی است و مانع از آن است که شخص به‌درستی تعقل نماید.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.