یادداشتی پیرامون زبان در شعر امروز
زبانِ خلاق، زبانِ کلیشه
مزدک پنجهای
وقتی صحبت از زبان شعر میکنیم از چه چیزی صحبت میکنیم. تعاریف مختلفی درباره زبانِ شعر ارائه شده اما بهتعبیری، هرکس از ظنِ خود اقدام به تعریف زبانِ شعر کرده است. در واقع به همان دلیل که خود شعر تعریف واحدی ندارد، زبان ِشعر نیز تعریفناپذیر است یا حداقل دارای تعاریف متعددی است که هریک نواقص و ویژگیهای مربوط به خود را دارد. بههرروی «زبان» در تعریف عام، امکانی است که بهوسیله آن بشر میتواند با دیگران ارتباط برقرار کند، در واقع بشر روابط عمومی را مدیون زبان است. زبان ابزار بیان اندیشه و آنچه که زیست ما در مواجهه با پیرامون میشود، است. زبان ابزار بیان احساس، تخیل، تصویر و هر چیزی است که انسان برای ایجاد یک مفهوم یا مضمونِ زیبا متوسل به آن میشود. در واقع به شکلی زبان ایجادکننده موقعیتهاست. هرچه توانایی و چیرگی افراد در استعمال کلمات و چینش واژگان در کنار هم در موقعیتهای مختلف بهتر باشد، میگوییم ارتباط مؤثرتری ایجاد شده است یا لذت بیشتری را نصیب مخاطب کردهایم. در اینجا روی بحث ما زبان شعر است. وقتی صحبت از زبان میکنیم دقیقا مراد ما از آن چیست؟ اینکه میگوییم زبان یکی از اجزای اصلی شعر است؛ اما همه شعر نیست، در واقع ادعای غلطی نکردهایم؛ چراکه زبان مهمترین ابزار شعر به شمار میرود. زبان، آن دَم، روح و نَفَسی است که در کالبد شعر دمیده میشود. یدالله رویایی در کتاب «مسائل شعر» داستانی را از فردی روایت میکند که میتواند شاهد مثال ما در این بحث باشد. او میگوید: شاعری در یکی از کوچههای لندن روزی گدای کوری را میبیند که پلاکی بر گردن خویش آویخته است. از او میپرسد: «روزی چقدر درآمد داری؟» گدا میگوید: «روزی دو دلار.» شاعر پلاکی را که به گردنِ گدا بود برمیگرداند و چیزی بر آن مینویسد و به سائل توصیه میکند تا از این پس، این روی پلاک را به گردن بیاویزد. دو ماه دیگر وقتی که باز شاعر از آن کوچه میگذرد، به همان سائل برمیخورد، از او میپرسد: «از وقتی که آن روی پلاک را بر گردن انداختهای درآمد روزانهات چقدر شده است». سائل پاسخ میدهد: «پانزده تا بیست دلار» و ضمن سپاسگزاری اصرار میکند که شاعر بگوید بر پشت پلاک چه نوشته است. شاعر میگوید من کار بزرگی نکردم، تو نوشته بودی: «من کور مادرزادم، به من رحم کنید». من روی آن نوشتم: «بهار از راه میرسد، من تماشایش نخواهم کرد». وقتی صحبت از زبان شعر میکنیم؛ یعنی موقعیت و وضعیتی که تنها توسط زبان ایجاد خواهد شد. در واقع عبارتهای «من کور مادرزادم، به من رحم کنید» و «بهار از راه میرسد، من تماشایش نخواهم کرد»، بیان یک موضوع در دو فرم است. اولی اشاره مستقیم به کوربودن دارد، اما بهواسطه آن گدا مخاطبانش را در وضعیت و موقعیتی متفاوت قرار نمیدهد، چراکه برای بسیاری عبارتش کلیشهای است. به تعبیری آن موقعیتی که گدا برای مخاطبانش ایجاد کرده، بهلحاظ عاطفی و حسی موقعیتی خلاقانه و بکر نبوده است؛ اما در سویی دیگر، اندیشه و نگاه متفاوت منجر به زایش کلماتی شده که برای مخاطب جلوه و نوآوری را بههمراه آورده است و این یعنی در آن موقعیت، آن شاعر توانست روابط بهتر و مؤثرتری را برای گدا و مخاطبانش ایجاد کند، چراکه به قول سوسور: «اندیشه از طریق زبان ظهور میکند».1 بنابراین با مثال فوق میتوان به این بحث اینگونه پرداخت که یک شاعر مانند جادوگر، باید مدام از طریق خلاقیتهای زبانی و ذهنی، مخاطب را در موقعیت جدیدی قرار دهد که تاکنون قرار نگرفته است. شاید از این نظر است که میتوان مدعی شد بسیاری از اشعاری که در فضای مجازی و مکتوبات میخوانیم برآمده از موقعیتهای زبانیِ کلیشهشده است؛ دالهایی که منتهی به مدلولهای لورفته میشوند. شعر امروز و شعر هر زمان دیگر که دچار کلیشهشدگی در عرصه فرم و زبان شود، شعری است که ایجاد موقعیت نخواهد کرد. جریانی را به وجود نخواهد آورد، مگر جریانی که خوشایند عوامگراها باشد. شاعران پوپولار زبانی را برای ارتباط برمیگزینند که مخاطب بهواسطه نشانهها و آن مؤلفهها در موقعیت معنایی تجربهشدهای قرار گیرد؛ بنابراین میبینید که به میزان مخاطبانی که علاقهمند به چنین ویژگیهای ساختاری زبان هستند، بر تولیدکنندگان این آثار نیز افزوده میشود. محمد مختاری در کتاب «چشم مرکب» به شکلی به این موضوع از نگاهی دیگر پرداخته است، با این تفاوت که او به شعر و اندیشه سیاسی میپردازد که به نوعی آن نیز درگیر عوامگرایی است. او معتقد است: «بخشی از شعر، بهویژه از راه روزنامهایشدن به تولید انبوه میرسد».2 واقعیتی که در دوره اکنون بهواسطه فضای مجازی در حال رویدادن است. به تعبیر مختاری ما با انبوهی از تولیدکنندگان و در حقیقت الگوبرداران از ابداعات اولیه، به تولیدکنندگان انبوه مواجه هستیم. از خصایص شعر روزنامهای و البته شعر دوران فضای مجازی آن است که از حدود ادراک عام فراتر نمیرود و زبان سخت تحت تأثیر این فضا قرار میگیرد. در این اوضاع حتی کارکرد تخیل به پیداکردن استعارههای سهلالوصول تقلیل مییابد. در چنین نحوه برخوردی با زبان میبینیم که «زمینهی گستردهای برای بروز کلیشههای تصویری، جملات قصار، ساختهای توصیفی، بافتهای خطابی و انشائی و ... فراهم میآید».3 شاید بگویید چه اشکالی دارد، هر گلی بوی خود را میدهد و هیچکس جای دیگری را تنگ نکرده است. در پاسخ باید مخاطب را متوجه این خطر کرد، اگرچه پهنه ادبیات عرصه وسیعی است اما معضل اینجاست که شاعر برای بیان اندیشه خود به زبانی از جنس زبان آن گدا روی بیاورد، نه زبانی که برآمده از خلاقیت و رفتارهای مرسوم باشد. امروز بسیاری از شاعران سطحِ اندیشه، زیباییشناسی و زبانِ خود را برای فهم آسان مخاطب به حدی تنزل میدهند که گویی کار شاعر تنها بیان احساس است. در این موقعیت است که میبینیم شعرهایی متأثر از این گفتمان کلیشهشده که صرفا برای مخاطب عام و چنین ذهنیتی تعریف شده، سروده میشود و بهصورت کتابهای شعر به دست مخاطبان میرسد. پینوشت: 1. مری کلیگز، درسنامه نظریه ادبی، نشر اختران، چ دوم 1394، ص 57 2. مختاری، محمد، چشم مرکب، نشر توس، چ دوم 1393، ص 66 3. همان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.