|

درباره رمان «سالمرگی» اثر اصغر الهی به‌بهانه‌ سالمرگ نویسنده‌اش

ساختارشکنی ساختارمند

زیاد پیش می‌آید از مرگ استفاده کنیم تا به بازنمایی ارزش زندگی بپردازیم. یا از جریان زندگی کمک بگیریم تا موقعیت مرگ را جای بیندازیم. اما کمتر دیده‌ایم - خصوصا در روایت‌های داستانی- به زندگیِ توأم با مرگ یا مرگِ توأم با زندگی پرداخته شود، بی‌اینکه هیچ یک از این دو شاخص‌تر از دیگری تلقی شده یا فرع بر دیگری آمده باشد. اصغر الهی در «سالمرگی»اش از زندگیِ خلاصه‌شده در مرگ روایت می‌کند. داستان او با ملغمه‌ای از واکاوی خاطرات و کشمکش‌های خاک‌خورده‌ از پس سالیان گذشته آغاز می‌شود. در این اثر، نویسنده با راه ناکام‌مانده از مرگ شروع می‌کند، عقب می‌رود و باز پیش می‌آید. روایتش در آغاز به نظر قرار است از عشق سالخورده و فرازونشیب‌های آن حرف بزند اما بیشتر نطفه‌ نبسته‌ عشق را تصویر می‌کند، کودک زاده‌نشده و مقتول زنده را.

اصغر الهی با گسست‌های مداوم زمانی، با سپردن روایت به راوی‌های متعدد، در تمام طول داستان، مخاطب را غافلگیر می‌کند. مخاطب نیز صدالبته متحیر می‌شود، اما از خود داستان به مراتب بیشتر تا شکل روایتش. حیرت او ناشی از آن است که اغلب از عشق‌های کوتاه و ناپایدار خوانده است یا شاید اصلا از عشق‌های عقیم‌مانده خوانده باشد، از فراموشی‌ها. چه‌بسا کمتر دیده باشد کل روایت درباره پایداری‌های عاری از عشق باشد و حول فراموش‌‌نکردن قدم‌های برداشته و برنداشته بچرخد. کمتر روایتی است که به شرح زندگی بی‌کم‌‌و‌کاست دختری متمول با پسری عاشق‌مسلکِ خانه‌نشین بپردازد و به ورطه‌ شعاربافی و عیب‌جویی نیافتاده بلکه خود ماجرا را دست‌مایه قرار دهد تا تصویر دقیقی از کیفیت این نوع از رابطه‌ زناشویی به دست آید، همان که اصغر الهی در «سالمرگی»اش انجام داده است. از شاخصه‌های این رمان، پیرنگ آن است. نویسنده روایت را علی‌الظاهر از آخر آغاز می‌کند، و خواننده را به این تصور می‌اندازد که قرار است همین اول فرجام کار بر او روشن باشد بلکه بعد، فارغ از هیجان ماجراجویانه در کشف عاقبت داستان، آسوده‌خاطر بنشیند پای روایت. اما اصغر الهی در «سالمرگی»، سرانجام ماجرا را برای پایان‌بندی محفوظ نگه داشته و از جایی نزدیک به پایان است که داستان را شروع می‌کند. از طرف دیگر نویسنده در چینش روایت خود، با گزینش زاویه‌دید چندآوایی یا پولی‌فونیک و همچنین انقطاع زمانی در سیر پیشبرد داستان، مدام دست مخاطب را می‌گیرد و به نقطه‌ زمانی متفاوتی می‌برد که در آن ماجرا از زبان راوی دیگری شرح داده می‌شود. این پاس‌کاری روایت میان راوی‌های متعدد در کنار رفت‌وبرگشت‌های زمانی، ضمن اینکه مخاطب را در یک بازی روانی هم‌سو با بهانه‌ روایت قرار می‌دهد، فاصله‌‎ خواننده را نیز با داستان میزان می‌کند. چه‌اینکه اگر روایتِ اول‌شخص، از زبان یک راوی واحد و منطبق بر سیر خطی زمان پیش برود، مجال فاصله‌گرفتن از داستان به خواننده داده نمی‌شود تا وی بتواند به‌عنوان ناظر بیرونی به تحلیل وقایع بپردازد. این فرصت تحلیل را به مخاطب دادن هرچند جزء التزامی هر داستان نیست، اما در «سالمرگی» که بار مفهومی و درون‌مایه‌ داستان را منطق و اساسی روانی و اجتماعی شکل می‌دهد اتفاقا بسیار لازم است. داستان‌هایی که در محتوا چنین خطی را دنبال می‌کنند، بخش قابل توجهی از انتقال و دریافت معنا را به دوش مخاطب اثر می‌گذارند. و اصلا هم دور از ذهن نیست که اصغر الهی، از پیشینه‌ تخصصی‌اش به‌عنوان یک روان‌پزشک در نگارش رمان خود دور نمانده باشد و تعمدا بخواهد خواننده را در دریافت و مشارکت روانی ماجرا سهیم کند. نویسنده از قرار معلوم آگاهانه بعد از هر بار نزدیک‌شدنِ خواننده به راوی اول‌‌شخص داستان، با پرش به راوی دیگر و زمان دیگر، مخاطب را از بند روایتگر پیشین جدا می‌کند تا جایی برای قرابت او با کاراکتر دیگری از داستان باز شود؛ حال آنکه روایت اول‌شخص، به خودی خود از پتانسیل کمتری برای مخاطب-محور بودن داستان برخوردار است. کوتاه سخن اینکه شاید ادعای گزافی نباشد اگر بگوییم یکی از مصادیق خوب «اصل تبعیت فرم از عملکرد» در ادبیات داستانی فارسی، «سالمرگی» است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.