کاهش اشاعه ديالکتيک اخلاقي
ياسين آذريان
دگرگونيها و تحولات صنعتي و تکنولوژيکي منجر به تسلط عقلانيت ابزاري بر جوامع شده است. همين امر نهتنها باعث تغيير کنش در سطح فردي و اجتماعي و نيز حاکميت هدف منفعتي در عامل انگيزشي و تحريکي بروز کنش ميشود؛ بلکه باعث تغيير و دگرديسي در کنشهاي اخلاقي و اهداف آن نيز ميشود. در اين شرايط اخلاق در کنش فردي از معناي حس رضايت دروني و مسئوليت در برابر ديگري عبور ميکند و به ابزاري براي هدف منفعتي بدل ميشود. اين وضعيت به تدريج منجر به بحران معنا (تغيير معنا) و بحران هويت (حذف ديالکتيک دگرخواهي و خودخواهي) و نيز تسلط جهان انديشگي نيهيليسم (ارزشهاي ابزاري) در کنش انسان ميشود.براي مهار و جلوگيري از اين شرايط و سوقدادن جامعه به سوي اشراف اخلاقي، آموزشهاي اخلاقي به صورت گسترده و در سطوح مختلف از سوی سازمانها و افراد متخصص ضروري ميشود. يکي از مهمترين رسالتهاي رسانه هم طراحي و ساخت برنامههايي با محتواي اخلاقي به صورت مستقيم و غيرمستقيم است. صرفنظر از برنامههاي مذهبي که هدف و تأثير مستقيم آنها کاملا ملموس و مشهود است، برنامههاي تلويزيوني ديگري مانند «گفتوگوي تنهايي» و «ماه عسل» به صورت غيرمستقيم با بيان درونيات انساني و تمنيات اخلاقي، نقش بسزايي در اين مقوله ايفا ميکنند. در واقع اينگونه پروژهها «ديالکتيک اخلاقي» را که مقولهاي کاملا دروني است، آشکار و علني ميکنند. همين امر منجر به تلنگري حسابشده بر مخاطبان ميشود.حيات اجتماعي محصول تعاملات کنشگراني است که زندگي و وجود انساني آنان در زمینه زندگي اجتماعي تبلور مييابد و تمام وجودشان معطوف به ديگران ميشود. اخلاق، همداستان با مسئوليت است و مسئوليت، همواره در مقابل ديگري تعريف ميشود. ديگري با محدودكردن قلمرو من، من را ملزم به ديدن و درنظرگرفتن خود (خود حقيقي) ميكند. به پرسش کشيدهشدن خودانگيختگي من توسط حضور ديگري، اخلاق است. فرايند کنش اخلاقي با کشمکش و ديالکتيک (گفتوگوي دروني) بر سر بروز سائقهاي دگرخواهي و خودخواهي آغاز ميشود و در نهايت با توجه به ديگري و کنش همسو با آن اخلاق بروز مييابد.در برنامه «گفتوگوي تنهايي» از درونيات و خواستههاي فرد که بيشتر جنبه معنوي دارد، پرده برداشته ميشود که اين اولين گام در فرايند اخلاقي است؛ اما بايد توجه کرد که اخلاق، پرداختن به «آنچه هست» بهعنوان يک خواسته و تمنا نيست؛ بلکه پرداختن به «آنچه بايد» است. «آنچه هست»، در واقع گزارش يا توصيف اخلاقي است که يک فرد آرزو ميکند؛ اما «آنچه بايد»، بُعد پراگماتيستي و عملي ديالکتيک اخلاقي است که اخلاق را به فعل آشکار ميکند. بايد اذعان کرد که شکل جامع و کامل آن يعني تبديل «آنچه هست»، به «آنچه بايد»، در برنامه ماه عسل، با روايت کنش و واکنش دروني انسان از زبان خودِ کنشگر بروز مييافت. اين پروژه با يک گام فراتر، با بيان يک کنش ديالکتيکي از يک فرد، شکل تقابلهاي خودخواهي و دگرخواهي را نه در حد يک خواهش و تمناي دروني؛ بلکه به صورت يک خواسته مبدل به عمل، آشکار ميکرد. کنشگر همانند قهرمان تراژدي با عبور ازخودخواهي (سعادت خويش و منافع شخصي) به دگرخواهي (توجه به ديگري) دست مييافت. اين امر به معناي بهرهبرداري بسيار مؤثر از قاب تلويزيون براي احياي ديالکتيک اخلاقي و اشاعه خرد جمعي (عقل اخلاقي) در جامعه است که به بروز اخلاق عملي منجر ميشود.به نظر ميرسد بايد اهميت برنامههايي مانند «ماه عسل» بازگو و بر ضرورت آن تأکيد شود؛ تا به جاي کمرنگشدن و بهحاشيهرفتن به قوت خود باقي بماند و با بازانديشي در اين راستا دوباره احيا شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.