«کورنليا کوپپچ» پروفسور جامعهشناسي در گفتوگو با اشپيگل:
اگر فضاي عمومي گشودهتر شود، جذابيت پوپوليستهاي راست از بين ميرود
ترجمه و تلخيص: بيوک بوداغي
«کورنليا کوپپچ» پروفسور جامعهشناسي در دانشگاه فني دارمشتات است. هفتهنامه اشپيگل يک روز پيش از آغاز انتخابات پارلمان اتحاديه اروپا در مصاحبهاي، درباره برآمدن نيروهاي راست پوپوليست با او به گفتوگو نشسته است. کوپپچ اين روند را پيامد فرادستي نخبگانِ خودستا و ليبرالهايي ميداند که کنترل انديشه را توصيه ميکنند و نيز محافل بهاصطلاح روشنفکري را مقصر ميداند که غالبا گرايشهای نژادپرستانه دارند. کوپپچ 52 ساله، درباره واهمهها و نگرانيهاي قشر متوسط و علت برآمدن احزاب راست پوپوليست پژوهش ميکند. براي نگارش کتاب جديدشان، پاي صحبت اعضاي حزب آلترناتيو براي آلمان (AfD) نشسته است و در گردهماييها و مراسم احزاب حضور يافته است. در انتخابات پارلمان اروپا آراي اردوگاه پوپوليستهاي راست باز افزايش مييابد. تداوم اين روند موفقيت را چگونه ارزيابي ميکنيد؟ دلايل آن پيچيدهتر از آن است که در گفتار، نمايشهاي تلويزيوني و از زبان تحليلگران انتخابات بيان ميشود. دلايل آن را نه اين سيل پناهندگان ميتواند توضيح دهد و نه عمقيابي شکاف فقير و ثروت بعد از روند جهانيشدن. ما اکنون در دوران دگرگونسازی بهسر ميبريم که جهانگستر است. منظورتان چيست؟ از فروپاشي ديوار به اينسو، ديگر آن دو بلوک ايدئولوژيکي متخاصم وجود ندارند که پيشتر رويدادهاي جهاني را رقم ميزدند، بلکه اکنون اين شركتهاي غولآسا هستند که کارکنش آنها حدومرز نميشناسد. دولتهاي ملي بخش بزرگي از استقلال خود را ازدست دادهاند، چون نميتوانند تجارت جهاني را کنترل و تنظيم کنند، حيطه نفوذ و تأثير سياستمداران و مقامات اروپا باوجود همه پيمانهاي بينالمللي، ديگر آنگونه که بايد نميتواند گرهي از کار بگشايد. ازاينرو يافتن راهحلهاي رضايتبخش براي مسائل اجتماعي روزبهروز دشوارتر ميشود. چرا؟ چون از سويي يک رسته جهاني سروران وجود دارند که به تمام نقاط جهان پرواز ميکنند، از طريق ويدئو کنفرانس در تمام کشورها مشاوره ميدهند، تصميم ميگيرند و پولهاي هنگفت به جيب ميزنند، بيآنکه مجبور باشند مسئوليت جهاني را تقبل کنند و از ديگر سو توده مردم از حداقل رفاه بهرهمند نيستند، زيرا نقش و نفوذ احزاب مردمي، اتحاديههاي کارگري و قراردادهاي نرخ جمعي دستمزدها در محدوده کشورها رو به پايان است و بههرحال از ميان ميرود. چرا بايد چنين روندي الزاما به تقويت پوپوليستهاي راست منجر شود؟ بهنظر ميرسد ايده چپها که پيشينه تاريخي دارند، اصولا بايد در عرصه بينالمللي از اين شرايط بيشترين استفاده را ميکرد. اما ايدههاي آنها به دورانهاي گذشته تعلق دارد. خلاف پوپوليستهای راست جديد تظاهر ميکنند که گويا ايدههاشان بديلهاي نوآیيني است. حزب آلترناتيو حتي اين ادعا را در نام خود يدک ميکشد. اينکه ما به ايدههاي ديگر و بديع نياز داريم تا با تحولات درونساخت دوران خود برخورد کنيم، امري است گريزناپذير. همچنین در حوزه فرهنگ آن پيوستگي روشن که پيشتر ما را در فهم جهان ياري ميکرد، تار و مبهم ميشود. جامعه ما از تکيهگاههاي پيشين خود دور ميشود. منظورتان چيست؟ ديگر سنجه روشني براي فرهنگ فرادستي که از انسانباوري و روشنگري سرچشمه ميگرفت، وجود ندارد که بتوان با آن به ارزشهاي تعهدآور بازگشت. اساسا چنين بهنظر ميرسد که مدل جامعه غربي منزلت رفيع خود را از دست داده است، چون ديگر پيشرفت اقتصادي لزوما ارزشهاي دموکراتيک بار نميآورد. هويتهاي فرهنگي که براي انسانها امر وجودياند، هرچه بيشتر متکثر ميشوند؛ نمونهاش جنسيت؛ در کنار مردان و زنان اکنون جنس سومي هست که «متفاوت» ناميده ميشود و بنابراين مفاهيم جنسيتي بيشماري را عليالاصول دربر ميگيرد. اما گرچه ما جهان را بهطور روزافزون تار و ناروشن ميفهميم، ديدگاههاي ظاهرا روشن و بيبديلي در مناظرههاي علني سيطره دارند. ليبرالها و بهاصطلاح محافل روشنفکري که تريبون و صداي بلندي دارند و افکار عمومي را سمتوسو ميدهند، کنترل انديشه را توصيه ميکنند. اين انتقاد تندي است. وقتي اين بهاصطلاح مصرفکننده متوسط Otto هنگام بحران اروپا ميپرسيد چرا اتحاديه اروپا اساسا بايد يونان را نجات دهد، اين خطر را ميپذيرفت که بهعنوان خائن قلمداد شود و آن کسی که از کميسيون اروپا انتقاد ميکرد و ميگفت مثل يک دولت عمل ميکند، بدون آنکه به واسطه انتخابات مشروعيت داشته باشد؛ مانند دشمن اروپا به او نگريسته ميشد. درحاليکه چنين پرسشهايي بايد واقعنگرانه و عيني مورد بحث قرار ميگرفتند؛ اما بسياري از صداهاي سلطهگر جهانشهري، عنواني که مايلم به دانشگاهيان و طبقه مسلط فرهنگي بدهم، فکر ميکنند تنها نگاه آنها به جهان اعتبار دارد. ازاينرو بود که بسياري از آنها تا پايان کار فکر ميکردند مردم بريتانيا هرگز به برگزيت رأي نخواهند داد. جهانشهريها شيفته دروغهاي سفيد هستند. حتی وقتي نژادپرستي پوپوليستهاي راست را مورد نکوهش قرار ميدهند، نياتشان عاري از ريا نيست؛ چون بسياري از آنها نژادپرستي را دروني کردهاند. باز هم يک انتقاد خيلي تندتر. اين گونهاي از نژادپرستي است که کمتر به چشم ميآيد؛ چون در مؤسسات و در سيستم اقتصادي ما به طور ساختاري رخنه کرده است. جهانشهريها سود سهام پسااستعماري را حمل و انبار ميکنند. باز هم متوجه فريبکاري ديگري شدهايد؟ بسياري از جهانشهريها وضعيت اسفبار جهان ما را تحليل انتقادي ميکنند. آنها درآمدهاي ميليوني، شرکتهاي اينترنتي يا مديران کمپانيهاي بزرگ را مسبب و عوامل اصلي اين شرايط ميدانند؛ ولي متوجه نيستند که آنها خود نيز شريک جرم اين وضعيت هستند؛ چون آنها در مقام وکيل، دانشمند، پزشک و مدرس پاي ثابت مسابقه نئوليبرالها هستند. آنها با گشادهدستي و آسودهخاطر با مبالغ هنگفت، خانههايي در مناطق محبوب فرادستان ميخرند و جداييافکني اجتماعي را تشديد ميکنند؛ آنها به همديگر دروغ تحويل ميدهند و ادعا ميکنند هرکسي با تدابير خودبهينهگر ميتواند از عهده زندگي لوکس و فانتزي برآيد و نزد کساني که براي حداقل رفاه جان ميکنند، اين احساس تقويت ميشود که گويا در يک جهان موازي زندگي ميکنند. در نتيجه آن رشته احساسي که آنها را به جامعه پيوند ميزند، از هم ميگسلد. شما پيشنهادهايي براي چارهجويي اين وضعيت داريد؟ ما امکانات زيادي نداريم. ما بايد واقعنگرانه و عيني بحث کنيم و از جنگ عقايد ايدئولوژيک در سياست جلوگيري کنيم. ما بايد بپذيريم که هر حقيقتي نسبي است و حقيقت خود ما نيز. عرصه عمومي براي مباحث اجتماعي بايد گسترش يابد. اگر فضاي دانشگاهها و پارلمانها و عرصه عمومي گشودهتر شود، جذابيت پوپوليستهاي راست بهعنوان منبع جذب انواع نارضايتيها از بين ميرود. پروپاگانداي تحقيرکننده انسانها از رتوريک پوپوليستهاي راست جداييناپذير است. اين امر گفتوگوي بيغرضانه با آنها را ناممکن نميکند؟ کرامت انساني تعرضناپذير و ارجحتر از هر چيزي است. نميخواهم راست افراطي را در حزبي مثل آلترناتيو بيخطر جلوه دهم، گفتوگو با آنها سخت است؛ اما متأسفانه حزب در سطوح متعددي بينهايت نامدارا است. من به خاطر پژوهشم در گردهمايي جناح ليبرال آنها شرکت کردم، آنها تفاوت چنداني با ليبرالهاي چپ در ميان مدرسان دانشگاهها نداشتند. در مراسم ايام آدونت، آنها سرودهاي عيد کريسمس ميخواندند، کاملا ساده و دلنشين. احساس کردم در خانه پدري هستم. اگر ما امکان اين ارتباطها را درحاليکه آنها را اخلاقا شماتت ميکنيم، ناديده بگيريم، در نتيجه شکاف جامعه را پيشاپيش شتاب ميبخشيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.